Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir vaxtlar dizi sökülmüş şalvarı gizlətməyə çalışırdılar. Nənələr oturub dizə yamaq vurardı ki, uşaq məktəbdə utanmasın. Dirsəyi cırılmış köynək ev paltarına çevrilərdi. Yamaq məcburiyyət idi.İndi isə eyni yamağa pul verilir.

Vitrinlərdə cırılmış şalvarlar, köhnə görkəmli yeni köynəklər, bilərəkdən “yorğun” göstərilən parçalar satılır. Dünən kasıblıq simvolu olan detal bu gün “stil” adlanır. Dünən gizlədilən bu gün nümayiş etdirilir.

Sual paltarın özündə deyil. Sual dəyişən ölçüdədir.

İnsan doğrudanmı bəyəndiyi üçün geyinir, yoxsa geri qalmamaq qorxusuyla? Çünki indi utanmaq başqa şeydən yaranır: “dəbdən geri qalmaqdan”.

Əvvəllər insan cırıq geyimə görə utanardı.

Bu gün isə trend olmayan geyimə görə utanır.

Fərq budur.

Kütlə qəribə bir gücdür. O, səni məcbur etmir. Sadəcə səni əhatə edir. Hər yerdə eyni obrazı görürsən. Sosial şəbəkədə, reklamlarda, küçədə. Bir müddət sonra o obraz sənə yad gəlmir. Sonra adi gəlir. Sonra isə “mənim zövqüm” olur.

Ən təhlükəlisi də budur.

Çünki insan öz fikrinin başqasının səsi olduğunu hiss etməyəndə, artıq seçim etdiyini düşünür. Halbuki o, sadəcə uyğunlaşır.

Bu, təkcə geyim məsələsi deyil. Musiqidə də belədir. Bir mahnı trendə düşür və hamı eyni ritmi dinləyir. Bir fikir populyarlaşır və hamı eyni cümlələri təkrarlayır. Fərqli görünmək istəyənlər belə eyni formada fərqlənir.

Kütləyə qarışmaq rahatdır. Çünki qəbul olunmaq ehtiyacı insanın ən dərin instinktidir. Heç kim kənarda qalmaq istəmir. Heç kim “köhnə düşüncəli”, “zövqsüz”, “geri qalmış” damğası almaq istəmir.

Amma bu rahatlığın bir qiyməti var: fərdiyyət.

İnsan öz dəyərlərinə söykənməyəndə, hər külək onu başqa istiqamətə aparır. Bu gün yamaq dəbdirsə yamaq, sabah başqa bir şey dəbdirsə o. Daxildə sabit bir meyar yoxdursa, seçimlər də sabit olmur.

Bəlkə də məsələ yamaqlı şalvarda deyil.

Məsələ daxili yamaqlardadır.

Əgər insanın öz düşüncəsi, öz sərhədi, öz “mən geyinmərəm” deyə biləcəyi bir xətti yoxdursa, o zaman zövq anlayışı da sual altına düşür. Zövq təkcə bəyənmək deyil. Zövq həm də imtina edə bilməkdir.

İmtina edə bilməyən insan azad deyil.

Bir anlıq dayanıb düşünək: Geyindiyimiz paltar həqiqətən bizi ifadə edir, yoxsa bizi qəbul etdirmək üçün seçilib?

Bəyəndiyimiz şeylər doğrudan da daxildən gəlir, yoxsa kütlənin bizdə yaratdığı əks-sədadır?

Çünki insan kütlənin içində itib gedəndə bunu hiss etmir. O, sadəcə uyğunlaşdığını düşünür. Amma hər uyğunlaşma bir az da silinməkdir.

Və bəlkə də ən vacib sual budur: Bizim zövqümüz var, yoxsa biz sadəcə dövrün zövqünü təkrarlayırıq?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)