Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İnsan ruhunun səssiz mübarizəsi,səssiz təzyiqin görünməyən izləri - müasir insan gündəlik həyatında müxtəlif çətinliklərlə üzləşir. Bu çətinliklərin bir qismi açıq və görünəndir: maddi problemlər, fiziki yorğunluq, sosial məsuliyyətlər. Lakin insan həyatında elə bir təzyiq forması vardır ki, onu nə gözlə görmək, nə də əllə tutmaq mümkündür. Bu, psixoloji təsir və görünməz basqıdır.

 

Psixoloji basqı səssiz şəkildə insanın düşüncələrinə, emosiyalarına və davranışlarına sirayət edir. O, nə qışqırır, nə də zor tətbiq edir. Əksinə, çox vaxt qayğı, sevgi, məsuliyyət və ya “xeyirxahlıq” adı altında təqdim olunur. İnsan isə bu basqını tanımadığı üçün onu normal hal kimi qəbul edir.

Zaman keçdikcə bu təsir insanın daxili balansını pozur, özünə inamını zəiflədir və şəxsiyyətinin formalaşmasına mənfi təsir göstərir.

 

Psixoloji təsirin mahiyyəti və nəzəri əsasları

Psixoloji təsir bir şəxsin digərinin düşüncə, hiss və qərarlarına dolayı yollarla müdaxilə etməsidir. Bu proses çox vaxt qarşı tərəfin razılığı olmadan və ya onun bunu dərk etmədən baş verir.

Elmi yanaşmalara görə, psixoloji təsir aşağıdakı əsas mexanizmlər üzərində qurulur:

emosional asılılıq yaratmaq

qorxu və günah hissindən istifadə etmək

dəyərsizləşdirmə yolu ilə özünə inamı zəiflətmək

Reallığın təhrif olunması,

davranışların şərtləndirilməsi

Bu mexanizmlər insanın şüuraltı səviyyəsinə təsir göstərir. Nəticədə fərd öz seçimlərini azad şəkildə etdiyini düşünsə də, əslində başqasının təsiri altında hərəkət edir.

Psixoloji basqı uzunmüddətli prosesdir. O, ani deyil, mərhələli şəkildə formalaşır. Məhz bu səbəbdən onun təhlükəsi çox vaxt gec anlaşılır.

 

Manipulyasiya: gizli idarəetmə üsulu

Manipulyasiya psixoloji basqının ən mürəkkəb və təhlükəli formalarından biridir. Burada məqsəd insanı açıq şəkildə məcbur etmək deyil, onu istənilən istiqamətə yönləndirməkdir.

Manipulyator adətən aşağıdakı üsullardan istifadə edir:

emosional şantaj

günahlandırma,

müqayisə yolu ilə alçaltma

qurban rolunu oynamaq

qəqiqətləri təhrif etmək

Məsələn, “Mən sənin üçün hər şey etdim, sən isə məni başa düşmürsən” kimi cümlələr qarşı tərəfdə vicdan əzabı yaradır. Zamanla insan öz haqlı mövqeyindən belə imtina etməyə başlayır.

Manipulyasiya fərdin daxili azadlığını məhdudlaşdırır və onu psixoloji asılı vəziyyətə salır.

 

Ailə mühitində psixoloji basqının formalaşması

Ailə insanın ilk sosial mühitidir. Şəxsiyyətin əsas xüsusiyyətləri məhz burada formalaşır. Buna görə də ailədə yaranan psixoloji basqı insanın bütün həyatına təsir göstərə bilər.

Bəzi ailələrdə uşağa aşağıdakı mesajlar ötürülür:

“Sən hələ kiçiksən, anlamazsan.”

“Biz nə desək, odur.”

“Sən bizim ümidimizsən, bizi məyus etmə.”

Bu cür ifadələr uşağın məsuliyyət hissini həddindən artıq artırır və onda qorxu yaradır. O, səhv etməkdən çəkinir, təşəbbüs göstərməkdən qorxur.

Nəticədə belə uşaqlar böyüdükdə qərarsız, özünə güvənməyən və daim təsdiq axtaran fərdlərə çevrilirlər.

 

İş mühitində psixoloji təzyiq və mobbing

İş mühiti də psixoloji basqının geniş yayıldığı sahələrdəndir. Burada bu proses “mobbing” anlayışı ilə ifadə olunur.

Mobbing aşağıdakı formalarda özünü göstərir:

Daimi tənqid,

ictimai alçaltma,

təcridetmə,

əməyin qiymətləndirilməməsi,

həddindən artıq iş, yüklənməsi

Bu cür davranışlar işçinin peşəkar özünə inamını məhv edir. İnsan öz bacarıqlarına şübhə etməyə başlayır və psixoloji tükənmə yaşayır.

Araşdırmalar göstərir ki, uzunmüddətli mobbing depressiya, stress pozuntuları və sosial izolyasiyaya səbəb olur.

 

Sosial media və yeni nəsil psixoloji təsir

Rəqəmsal dövr psixoloji basqının yeni formasını yaradıb. Sosial media insanların həyatını daim müqayisə mühitinə çevirib.

Süni xoşbəxtlik obrazları

Filtrlənmiş həyat hekayələri

Uğurun ideal modelləri

təqdim olunur.

İnsan isə bunları öz real həyatı ilə müqayisə edir və özünü uğursuz hesab edir. Bu, xüsusilə gənclər arasında özünə inamsızlığın artmasına səbəb olur.

Sosial media, fərqinə varmadan, insanın psixoloji özünüdəyərini zəiflədir.

 

Psixoloji basqının fərdi və sosial nəticələri

Uzun müddət basqı altında yaşayan insan aşağıdakı problemlərlə üzləşir:

xroniki narahatlıq,

depressiv hallar,

emosional yorğunluq,

sosial uzaqlaşma,

özünü günahlandırma,

motivasiya itkisi

Bu vəziyyət yalnız fərdi deyil, sosial problemlərə də yol açır. Çünki psixoloji cəhətdən zəifləmiş cəmiyyət inkişaf edə bilməz.

Belə insanlar passivləşir, təşəbbüs göstərmir və yaradıcılıq potensialını itirir.

 

Müqavimət yolları və psixoloji maariflənmə

Psixoloji basqı ilə mübarizənin əsas yolu maariflənmədir. İnsan öz hüquqlarını və psixoloji sərhədlərini tanımalıdır.

Əsas istiqamətlər:

özünü tanımaq,

insan öz ehtiyaclarını və dəyərlərini müəyyən etməlidir.

Psixoloji sərhədlər qurmaq

“Yox” demək özünü qoruma vasitəsidir.

Sosial dəstək sistemi yaratmaq,

sağlam münasibətlər insanı gücləndirir.

Peşəkar yardım almaq:

Psixoloq və məsləhətçilər düzgün istiqamət göstərə bilər.

Tənqidi düşüncəni inkişaf etdirmək,

hər deyilənə kor-koranə inanmaqdan çəkinmək vacibdir.

Bu addımlar fərdin daxili gücünü bərpa edir.

 

İnsan ləyaqəti və psixoloji azadlıq anlayışı

Psixoloji azadlıq insanın özünü ifadə etmək, səhv etmək və öyrənmək hüququdur. Basqı bu hüquqları məhdudlaşdırır.

Ləyaqət isə insanın öz dəyərini dərk etməsidir. Ləyaqətini itirən fərd başqasının təsirinə daha tez düşür.

Sağlam cəmiyyət ləyaqətli və azad düşünən insanlardan formalaşır.

 

Görünməz zəncirlərin qırılması

Psixoloji təsir və basqı insan həyatında ən təhlükəli problemlərdən biridir. Onun təhlükəsi məhz görünməməsindədir. İnsan çox vaxt bu zəncirlərin içində olduğunu gec anlayır.

Lakin hər bir fərdin daxilində bu zəncirləri qıracaq güc mövcuddur. Bu güc bilik, özünüdərk və cəsarətdən yaranır.

İnsan öz dəyərini anladığı anda artıq heç bir basqı ona hökm edə bilməz.

Psixoloji azadlıq təkcə fərdi xoşbəxtlik deyil, həm də sağlam gələcəyin əsas şərtidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)