Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri.

"Psixologiya və şeir " rubrikası bu dəfə də dəyərli qonaqlarla sizləri faydalı zaman keçirməyə dəvət edir.

Şair qonağımız Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, “Yanqi Ovoz” Orta Asiya Yazarlar Birliyinin və “İraq-Türkmən Ədəbiyyatçı və Yazarlar Birliyinin” üzvü, Prezident təqaüdçüsü, “Rəsul Rza” və “Şahmar Ələkbərzadə” adına ədəbiyyat mükafatları laureatı, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Qadın qollunun rəhbəri, “Müstəqil.az” saytının redaktoru Aysel Xanlarqızı, psixoloq qonağımız isə CİBS Psixologiya və Təlim Mərkəzinin psixoloqu Müjqan Məmmədovadır.

 Bu rubrikamızda təkcə ədəbiyyat nümunəsi deyil, bu nümunənin arxasında gizlənən ruhun səsini eşidirik. Hər misranın psixoloji izahını, dərinliyini hiss edirik. Qəlb metaforalarla danışır. Psixologiya bu metaforaların mənbəyini göstərir.

Beləliklə, şeiri təqdim edib psixologiya süzgəcindən keçiririk.

Aysel Xanlarqızı:

Sübhün gözlərini dua öpürdü,

Təsbehlər adını zikr edirdi,

Minarələrdən

Tanrı nəfəsi axırdı…

Bir məsciddə Azan səsi

İsanı

doğurdu,

Çarmıxlar çiçək açmışdı.

Bütün dinlər

          minbərə çıxmışdı

kəlimeyi- şəhadət

Gətirirək,

Şeytan daşlayan adamlartək

Mən də

Günahlarımı daşlayırdım

Səni sevərək…

Kirpiklərim yenicə

Səcdədən qalxmışdı ki,

İlahi bir eşqlə

Sevginə ibadətə oturdum

o gündən

İllərin necə ötdüyündən xəbərsiz,

Daha

Allahsız kimiyəm

Mən sənsiz!!!

Müjqan Məmmədova:

Salam Ülviyyə xanım, sizi, Aysel xanımı və izləyicilərinizi salamlayıram. Bildirim ki, bu rubrikanızı həm poeziyasevər, həm də psixoloq kimi sevə- sevə izləyirəm və dəvətiniz üçün minnətdaram.

Bu şeir çox güclü mistik psixoloji sevgi vəziyyətini təsvir edir. Burada adi romantik sevgi yox, insanın daxilində baş verən dərin transformasiya görünür. Psixoloji baxımdan bir neçə qat var:

Sevginin ilahiləşdirilməsi (idealizasiya)

Şeirdə sevilən şəxs Tanrı ilə eyni səviyyəyə qaldırılır. Azan, səcdə, dua, təsbeh kimi dini simvollar sevgi ilə birləşdirilir. Bu, psixologiyada idealizasiya mexanizmi adlanır insan qarşı tərəfi mükəmməl və müqəddəs kimi görür.

Belə vəziyyətdə beyin dopamin və oksitosin təsiri ilə reallığı bir qədər filtrləyir.

Sevginin ibadətə çevrilməsi

Sevginə ibadətə oturdum.

Bu sətir göstərir ki, sevgi artıq emosiyadan çıxıb kimlik hissəsinə çevrilib. Yəni “mən kiməm?” sualının cavabı sevdiyi insanla bağlıdır. Bu, çox dərin bağlanma (attachment) nümunəsidir.

Sağlam formada  insanı inkişaf etdirir

Həddindən artıq olduqda emosional asılılıq yarada bilər.

Günah və təmizlənmə metaforası

“Günahlarımı daşlayırdım səni sevərək.

Burada sevgi psixoloji katarsis (təmizlənmə) kimi işləyir. İnsan sevdikcə özünü daha yaxşı, daha saf hiss edir. Bu, çox vaxt daxildəki boşluğu doldurma ehtiyacından yaranır.

 Sevgi = varlıq, ayrılıq = yoxluq

Şeirin ən güclü psixoloji nöqtəsi sondadır:

“Daha Allahsız kimiyəm mən sənsiz”

Bu cümlə göstərir ki, sevilən insan artıq:

həyatın mənasıdır

daxili təhlükəsizlik mənbəyidir

emosional “dayaqdır”

Psixologiyada buna bəzən emosional mərkəzləşmə deyilir  bütün psixoloji sistem bir nəfərin üzərində qurulur.

Mistika ilə sevgi arasındakı əlaqə

Belə şeirlər adətən:

yüksək empati qabiliyyəti olan

dərin hiss edən

simvolik düşünən

ruhani tərəfi güclü insanlardan çıxır.

Bu tip sevgi transendent sevgi adlanır yəni insan sevgini adi hiss kimi yox, kosmik ilahi təcrübə kimi yaşayır.

Bu şeir göstərir ki, müəllif üçün sevgi sadəcə bir duyğu deyil  iman kimi yaşanan bir psixoloji vəziyyətdir.

Amma incə bir risk də var:

İnsan sevgini Tanrı səviyyəsinə qaldıranda, ayrılıq və ya itki psixoloji sarsıntını çox dərinləşdirə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)