Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yenidən şəhərimin yeganə dəyişməyən şeyi olan, dənizinin sahilində dayanıram. Amma bu, deyəsən suyun kənarı deyil. Bu, vaxtın sahilidir. Arxamda, içində böyüdüyüm şəhərin, məhəllənin, küçənin dalğaları sığal çəkib geri çəkilir. Qabağımda isə mənzərəsiz, rəngsiz, səssiz bir səhra uzanır. Mən buna indiki zaman deyirəm. Və mən bu iki ölkə arasında qalmış, pasportu ləğv edilmiş bir sürgünəm.

Məhəlləmizdə Dostu nənə var idi. Onun pəncərəsi, bizim oyun meydanımızın qəddar hakimi idi. O, heç bir top səsini, uşaqların qışqırığını bağışlamazdı. Nə vaxt ki, "köpəyuşağlari!" deyə pəncərəsini şıqqıldadırdı, bütün küçə donub qalardı. O, bir gün mənim yeni, iki günlük koladan hədiyyə qazandığım topumu aldı, qoltuq altına qoydu, evinə apardı və bir paslı qayçı ilə onu kəsdiyini xəyallarımda gördüm. Onun üz ifadəsi dəyişmədi. Bu, bir qəddarlıq deyildi. Bu, qanun idi. Nənənin qanunu. Onun nəzarəti bir yük deyil, bir hüdud idi. Onun qayçısı bizə dayaq verirdi. Dünyanın burada bitdiyini, başqasının pəncərəsinə top vurmaq haqqımız olmadığını öyrədirdi. Biz nənədən qorxurduq, amma həyata onun pəncərəsindən baxırdıq.

 İndiki uşaqların Dostu nənəsi yoxdur. Onların "nənəsi" alqoritmdir. O da onların oyununu kəsir, "vaxtınız doldu, növbəti səviyyəyə keçmək üçün ödəniş edin". Amma bu, pəncərədən baxan insani bir göz deyil. Bu, soyuq, riyazi, məqsədyönlü bir hesablaşmadır. Nənənin qayçısı hədd qoyurdu. Alqoritmin "kəsilməsi" isə yalnız ödəniş üçün bir fürsətdir. Biz məhəllənin qanununu öyrənirdik. Onlar "istifadəçi razılaşması"nı qəbul edirlər.

 Məktəbin dalındakı boş sahə bizim Kolizeyimiz idi. Orada qanun yox idi. Yalnız güc və məkr var idi. Dərsdən qaçıb ora yığışan biz, nə qədər kiçik olsaq da, öz qəhrəmanlıq dastanlarımızı yaşayırdıq. Tozlu yerdə güləşir, dirsəklərimiz qanayıb, dizlərimiz cırıla-cırıla bir-birimizi məğlub etməyə çalışırdıq. Bu, zorakılıq deyildi. Bu, məşq idi. Cidd cəhdli hünərlə, nəfəs nəfəsə, tər içində insan olmağın ilk ibtidai dərsi. Üzərimizdə formamızla rəqibimizin gözünün içinə baxırdıq. Orada ya qorxu, ya hiddət, ya da hörmət görürdük. Həqiqət orada idi.

 İndiki döyüş meydanları "online arena"lardır. Orada dirsək vurmaq yoxdur, "skill" atmaq var. Qanayan diz yoxdur, "health bar" azalmaq var. Rəqibin gözünə baxmaq yoxdur, onun anonim "avatar"ına nifrət etmək var. Onlar bir-birini məhv edir, amma heç bir tər görmür, heç bir yara almır. Bu, təhlükəsiz zorakılıqdır. Bu, təsirsiz bir təcrübədir. Biz toz-torpaq yeyirdik. Bəzən isə qonşu qızların palçıq küftlərini. Onlar isə siqnal yeyirlər.

 Hələ Atamın “Jiguli”si. Bir canavar idi. O, qapının qabağında aslan kimi yatardı. Mənim ən böyük macəram, onun açarını oğurlamaq, tərcümeyi-halımda yazılmayan o bir-iki kilometri, ürəyim ağzımda, yolda heç kimə dəymədən, idarə etmək idi. Bu, heç bir diplomla ölçülməyən bir sınaq idi. Mühərrikin səsini, sükanın ağırlığını, qorxunun və azadlığın qarışığı olan o adrenalin şırnağını yadda saxlayıram. Bu, qanunsuzluq deyildi. Bu, sərhədi keçmək idi.

 İndiki uşaqların "sükan"ı gamepad-dir. Onlar "idarə etmir", simulyasiya edirlər. Onların cəzası "game over"dır, atanın qışqırığı deyil. Onların riski mənfi yoxlama deyil, həqiqi bir maşını divara sürtməkdir. Biz azadlığın ləzzətini və ağırlığını öyrənirdik. Onlar isə, heç bir risk olmadan, "qalib gəlmək" hissini satın alırlar.

 Və televizor... O, evin mərkəzində oturan bir müdrik idi, ya da belə olduğunu düşünürdük. Biz onun qarşısında cəm olur, onun bizə nə göstərəcəyini gözləyirdik. O bizə komediya, macəra, dram göstərirdi. Amma o, həmişə pərdənin arxasında dayanırdı. O, həddini bilirdi. O, heç vaxt otağa girib, geyimini çıxarmazdı. O, heç vaxt bizim qulağımıza fısıldayıb, "Bax, necə də çılpaqdır" deməzdi.

 İndiki ekran isə obszendir. O, pərdəni yırtıb atıb, bir fahişə kimi otağın ortasına gəlir. Onun bütün məqsədi, diqqəti cəlb etməkdir. Necəmi? Ən qədim, ən alçaq, ən ibtidai yol ilə: çılpaqlıq və qışqırtı ilə. O, artıq hekayə danışmır. O, insanın ən aşağı səviyyəsini normallaşdırır. O, bizə deyir: "Bax, bu da normaldır. Bu da məqbuldur. Hamı belədir." O, tədricən, sinifdən-sinifə, evdən-evə daxil olur və ən dəyərli şeyi oğurlayır: həssaslığımızı. Biz indi heyrətlə deyil, cansıxıntısı ilə baxırıq. Biz indi təəccüblə deyil, laqeydliklə qarşılayırıq. Ekran bizim Dostu nənəmizi öldürüb, onun yerində, daima çılpaq, daima qışqıran, heç bir hədd tanımayan bir canavarı qoyub.

 Bəs dostlar, biz nəyi itirdik?

Biz məkanı itirdik. Məkan fiziki, toxuna bilinən, iylənilən bir şey idi. İndi məkan virtualdır, portativdir.

Biz məqsədsizliyi itirdik. Ən dəyərli anlarımız məqsədsiz olanlar idi. Boş-boş gəzmək, güləşmək, dayanmaq, mis satmaq, butulka yığıb onu təhvil verib dondurma almaq... İndi hər anın "məqsədi" var. Foto çəkmək, paylaşmaq, bəyənmək yığmaq.

  Biz ütülməmiş kənarları itirdik. Dostu nənənin qayçısı, atamın qışqırığı, güləşdəki yaralar... Bunların hamısı bizi ütüləyirei, kənarlarımızı hamarlayırdı. İndi həyat hamısı təhlükəsiz, hamarlanmış, plastik bir qab kimidir. Kənar yoxdur. Heç bir şey sancmır. Və heç bir şey də formalaşdırmır.

Ən betəri, biz bir-birimizlə eyni gündə yaşamağı itirdik. Hamımız eyni bir neçə kanalı izləyirdik, eyni küçədə oynayırdıq, eyni nağılları eşidirdik. Bu, kollektiv şüur yaradırdı. İndi hər kəsin öz alqoritmi, öz kiçik, şəxsi cəhənnəmi var. Biz eyni otaqda oturub, fərqli planetlərdə yaşayırıq.

 Biz həqiqiliyin özünü virtual olanla əvəz etdik. Həqiqilik, yaralayandır, narahat edəndir, kənarları olan, qayçısı olan, qışqıran atası olan, tozlu və qanlı olandır. Virtual olan isə rahatdır, təhlükəsizdir, hamardır. Amma o, bizə təcrübə deyil, yalnız simulyasiya verir. Biz canlı ətlə, sümüklə, qanla olan təcrübənin ləzzətini unutduq. İndi ləzzətimiz, beynimizdəki dopamin düyməsini sıxmaqdan ibarətdir.

 Biz öz uşaqlığımızın mülkiyyətçiləri kimi, indiki uşaqlığın kirayəçiləri olduq. Biz bir şey sahibi idik, o top, o küçə, o an. Onlar isə hər şeyə icazəli giriş əldə edirlər. Oyunlara, seriallara, məlumatlara. Sahib olmaq məsuliyyət, məhəbbət, yara deməkdir. İcazəli giriş isə müvəqqəti, səthi, heç bir iz qoymayan bir əlaqədir.

 Ona görə də mən bu sahilə tez-tez gəlib dayanıram. Dalğaların sığalı ruhumu yuyur. Bəlkə də Dostu nənə haqlı idi. Bəlkə də o, topumuzu kəsərək, bizə həqiqətin ən böyük dərsini verirdi. Burada hədd var. Burada dayan. Burada yaşa. Çünki o tərəfdə, o ekranların, siqnalların, simulyasiyaların dənizində... orada yaşayış yoxdur. Yalnız bir görüntü var.

 Və biz, həmin köhnə, kəsik topların sahibləri, bu görüntüdə heç vaxt öz əksimizi tapa bilməyəcəyik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)