Rəqsanə Babayeva,

Beyləqan rayon Mədəniyyət mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri,yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün

İnsan bəzən elə rahatlıqla başqasının həyatına daxil olur ki, bunu özü də hiss etmir. Elə bilir ki, danışmaq onun təbii haqqıdır, qarışmaq isə sosial məsuliyyətdir. Halbuki bu rahatlığın haradan gəldiyi, nə vaxt formalaşdığı və niyə bu qədər normallaşdığı üzərində demək olar ki, düşünmürük. Biz sadəcə danışırıq. Çünki susmaq çətindir. Susmaq məsuliyyətdir. Susmaq özünü cilovlamaqdır. Qarışmaq isə asandır.

Cəmiyyət olaraq biz müdaxiləni çox vaxt fikir bildirmək adı ilə təqdim edirik. “Mən sadəcə fikrimi dedim” cümləsi, bəlkə də ən çox istifadə olunan bəraət formasıdır. Amma fikir bildirmək ilə müdaxilə etmək arasında incə, lakin çox mühüm bir sərhəd var. Bu sərhəd keçildikdə artıq söhbət məsləhətdən yox, hökm verməkdən gedir. Və hökm verən insan özünü bir pillə yuxarıda hiss edir.

Ən təhlükəli tərəf də elə budur.

Gündəlik həyatın içində baş verən xırda hadisələr bu davranışın nə qədər dərin kök saldığını açıq şəkildə göstərir. Bazarda kələm seçimi ilə bağlı yaranan sadə bir dialoq belə əslində böyük bir sosial problemin kiçik modelidir. Bir insan öz bişirmə təcrübəsinə əsaslanaraq ağ kələm istədiyini deyir. Bu, tamamilə şəxsi seçimdir. Nə iddia var, nə də ümumi qayda qoymaq cəhdi. Amma üçüncü bir şəxsin “sən bişirə bilmirsən” deyə söhbətə müdaxilə etməsi artıq başqa bir şeydir. Bu cümlə ilə təkcə kələm yox, insanın bacarığı, dəyəri, mövqeyi də müzakirəyə çıxarılır.

Burada əsas məsələ kələmin ağ və ya göyərmiş olması deyil. Əsas məsələ odur ki, müdaxilə edən insan qarşısındakını özündən aşağıda görmək ehtiyacı hiss edir. Çünki özünü yuxarıda görmədən bu cür cümlələr qurulmur. “Mən bacarıram, sən bacarmırsan” mesajı açıq-aşkar ifadə olunur. Və bu mesajın qarşı tərəfdə nə yaratdığı, onu necə hiss etdirdiyi heç kəsi maraqlandırmır.

Müdaxilə edən insan üçün əsas olan bir şey var: daxili rahatlıq. O, dediyini deməlidir. Deməsə, içində qalacaq. İçində qalarsa, narahat olacaq. Ona görə də qarşısındakının sərhədləri, hissləri, vəziyyəti ikinci plana keçir. Əsas odur ki, söz deyilsin. Bu, bəzən kömək etmək adı ilə, bəzən təcrübə paylaşmaq adı ilə, bəzən də açıq tənə ilə edilir. Amma mahiyyət dəyişmir.

Belə müdaxilələrə cavab vermək isə ayrı bir məsələdir. İzah etməyə çalışmaq çox vaxt nəticə vermir. Çünki bu cür insan izah dinləmək üçün yox, danışmaq üçün oradadır. Ona görə də bəzən ən təsirli cavab ironiya olur. “Haqlısınız, mən bacarıqsızam” demək zahirən geri çəkilmək kimi görünsə də, əslində bütün söhbəti bağlayır. Qarşı tərəf istədiyini alır: haqlı çıxmaq hissini. Amma bu haqlılıq nə qədər realdır, nə qədər sağlamdır — bu artıq sual altında qalır.

Cəmiyyətin ən böyük problemlərindən biri də budur: haqlı çıxmaq ehtiyacı. İnsanlar çox vaxt düzgün olmaqdan çox, haqlı olmaq istəyirlər. Düzgünlük sakitlik tələb edir, araşdırma tələb edir, empati tələb edir. Haqlı olmaq isə sadəcə danışmaqla mümkündür. Səsini qaldır, hökm ver, mövqeyini bildir. Yetərlidir.

Bu davranış forması illər ərzində normal hala gətirilib. Böyüklər kiçiklərin həyatına qarışıb, “sənin üçün deyirəm” deyib. Kiçiklər böyüyüb eyni şeyi başqalarına edib. Beləcə, müdaxilə nəsildən-nəslə ötürülən bir vərdişə çevrilib. Heç kim bu zənciri qırmağa çalışmayıb. Çünki hamı özünü haqlı bilib.

Şəxsi sərhədlər anlayışı isə bu mühitdə ya zəif qalıb, ya da ümumiyyətlə formalaşmayıb. İnsanlar bir-birinin həyatına elə daxil olur ki, sanki ortada qapı yox, hasar yox, icazə anlayışı yoxmuş kimi davranırlar. Nə geyindin, nə bişirdin, niyə belə etdin, niyə belə demədin — sualların sonu yoxdur. Cavab vermək istəmədikdə isə “bir söz dedik də” deyə məsələ bağlanır.

Amma məsələ bağlanmır. Sadəcə səssizləşir.

Bu səssizlik isə içimizdə yığılan narahatlıqlardan ibarətdir. İnsan hər dəfə susduqca, hər dəfə “dəyməz” dedikcə, hər dəfə “izah etməyə ehtiyac yoxdur” deyə özünü saxladıqca, bir az da yorulur. Cəmiyyət də elə bu yüklə yorulur. Çünki hər kəs bir-birinin həyatına bu qədər qarışanda, heç kim rahat nəfəs ala bilmir.

Müdaxilə etməmək çox vaxt yanlış başa düşülür. Elə bilirlər ki, bu, laqeydlikdir. Halbuki müdaxilə etməmək hörmətdir. Qarşı tərəfi yetkin insan kimi qəbul etməkdir. Onun öz təcrübəsinə, öz ağlına, öz seçiminə etibar etməkdir. “Sən özün bilirsən” demək bəzən ən dəyərli cümlədir. Amma bu cümləni demək çətindir. Çünki bu zaman öz egonu bir kənara qoymaq lazımdır.

Kələm dolması məsələsi gülməli görünə bilər. Amma bu gülüşün altında ciddi bir həqiqət yatır. Biz xırda mövzularda belə bir-birimizə bu qədər rahat müdaxilə ediriksə, böyük mövzularda nə edirik? İnsanların həyat seçimlərinə, düşüncələrinə, dünyagörüşünə necə yanaşırıq? Orada da eyni rahatlıqla hökm vermirikmi?

Bəlkə də hər şey elə buradan başlayır. Kiçik müdaxilələr böyük davranış modellərini formalaşdırır. İnsan bir müddət sonra artıq öz fikrini yox, başqalarının deyəcəyini düşünərək qərar verir. “Buna nə deyərlər?” sualı həyatın mərkəzinə keçir. Bu isə fərdi azadlığın səssiz şəkildə itirilməsi deməkdir.

Halbuki həyat hər kəs üçün fərqlidir. Hər kəsin təcrübəsi, zövqü, biliyi, bacarığı başqa-başqadır. Bunu qəbul etmək çətin deyil. Sadəcə bunu qəbul etmək istəməyən bir ego var. Həmin ego susmaq istəmir. Danışmaq istəyir. Qarışmaq istəyir. Çünki bu zaman özünü mövcud hiss edir.

Bəzən isə ən böyük mövcudluq heç nə deməməkdir.

Nəticə etibarilə, hər şeyə qarışmaq bir güc göstəricisi deyil. Əksinə, çox vaxt daxili boşluğun, təsdiq ehtiyacının, özünə inamsızlığın göstəricisidir. İnsan öz yerini bildikdə, başqasının yerinə keçməyə ehtiyac duymur. Öz həyatından razı olduqda, başqasının həyatını düzəltmək istəmir.

Bəlkə də sual sadədir: Bu, mənim işimdirmi? Bu sualı özümüzə verməyi öyrənsək, bir çox lazımsız söz dilimizdə qalar. Və bəlkə də cəmiyyət bir az daha sakit, bir az daha rahat, bir az da daha hörmətli olar.

Çünki hər kəsin dolması öz qazanınca dadlıdır. Və heç kim başqasının qazanın içinə icazəsiz qaşıq salmaq məcburiyyətində deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)