Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dil insanın dünyanı qavrama biçimidir. O, yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil; yaddaşdır, kimlikdir, düşüncə formasıdır. Dilin söz ehtiyatı azaldıqca, ifadə imkanları daraldıqca, insanın dünyanı anlama dərinliyi də səthiləşir. Bu səbəbdən dilin zəifləməsi təkcə linqvistik problem deyil, mədəniyyətin səssiz aşınmasıdır. Bir cəmiyyətin dili susmağa başlayanda, mədəniyyət danışmaq üçün başqa, çox vaxt daha zəif və kövrək vasitələr axtarır.

Müasir dövrdə dillər sanki tələskəndir. Cümlələr qısalır, sözlər ixtisar olunur, mənalar simvollarla əvəz edilir. Bir vaxtlar hissləri, fikirləri və dünyagörüşünü ifadə edən sözlər bu gün emoji və qısaltmaların kölgəsində qalır. İnsanlar daha az danışır, amma daha çox yazır; daha çox yazır, amma daha az düşünür. Bu paradoks dilin mahiyyətini dəyişdirir. Çünki dil düşüncənin aynasıdır: düşüncə nə qədər dərin deyilsə, dil də o qədər səthi olur.

Dil sadələşdikcə düşüncə də sadələşir. Artıq mürəkkəb fikirlərdən qaçılır, çünki onları ifadə edəcək sözlər gündəlik istifadədən çıxır. Bir anlayış üçün bir neçə söz bilməyən insan, o anlayışın çalarlarını da görmür. Beləliklə, dil yalnız ifadə vasitəsi olmaqdan çıxır, düşüncəni məhdudlaşdıran çərçivəyə çevrilir. Mədəniyyət isə məhz bu çərçivənin içində formalaşır.

Ana dilinin zəifləməsi ən çox gündəlik danışıqda hiss olunur. Xarici sözlərin səbəbsiz yerə işlədilməsi, ana dilində qarşılığı olan ifadələrin yad terminlərlə əvəzlənməsi təkcə dəb məsələsi deyil. Bu, dilə qarşı formalaşan laqeydliyin göstəricisidir. İnsan fərqində olmadan öz dilinə etinasız yanaşdıqca, onun daşıdığı mədəni qatlara da məsafə qoyur. Çünki hər söz bir tarixdir, hər ifadə bir yaşam tərzinin izidir.

Dil mədəniyyətin daşıyıcısıdır. Nağıllar, atalar sözləri, bayatılar, xalq deyimləri bir xalqın dünyaya baxışını, dəyərlərini və təcrübəsini nəsildən-nəslə ötürür. Bu ifadələr unudulduqca yalnız sözlər yox, onlarla birlikdə yaşanmışlıq da itir. Bir xalq öz deyimlərini işlətmədikdə, düşüncə tərzini də tədricən dəyişir. Çünki hər dil özünəməxsus düşüncə mexanizmi yaradır.

Gənc nəsil üçün dil artıq yük kimi görünməyə başlayır. Qısa, tez və rahat ünsiyyət formaları üstünlük təşkil edir. Uzun cümlələr yorucu, zəngin söz ehtiyatı isə lazımsız sayılır. Halbuki dilin zənginliyi insanın özünü ifadə azadlığıdır. Özünü ifadə edə bilməyən insan isə ya susur, ya da başqalarının dili ilə danışmağa başlayır. Bu isə mədəni asılılığın ilk mərhələsidir.

Dil zəiflədikcə mədəniyyət vizuallaşır. Yazı yerini görüntüyə, söz yerini səhnəyə, düşüncə isə təəssürata verir. Görüntü təsirlidir, amma keçicidir. Söz isə qalıcıdır, çünki düşüncəyə toxunur. Mədəniyyət yalnız vizual təsirə söykəndikdə, dərinlikdən çox səthə xidmət edir. Bu zaman mədəniyyət danışır, amma dedikləri uzunömürlü olmur.

Bir dilin susması birdən-birə baş vermir. Bu, səssiz və yavaş prosesdir. Əvvəlcə bəzi sözlər işlədilmir, sonra ifadələr yaddan çıxır, daha sonra isə dil sadələşdirilir. Sadələşdirmə isə çox vaxt zənginliyin itirilməsi deməkdir. Nəticədə dil hələ yaşayır kimi görünür, amma artıq əvvəlki gücündə deyil. Mədəniyyət də eyni şəkildə varlığını qoruyur, lakin ruhunu itirməyə başlayır.

Ana dilinə münasibət cəmiyyətin özünə münasibətidir. Dilinə hörmət edən xalq öz tarixini, ədəbiyyatını, düşüncə mirasını qoruyur. Dilinə laqeyd yanaşan cəmiyyət isə gələcək nəsillərə ötürəcək mənəvi kapitalını zəiflədir. Bu nöqtədə məsələ yalnız dilçilərin və ya müəllimlərin işi olmur. Dil gündəlik həyatda yaşayır və onu yaşadan da insanın özüdür.

Ədəbiyyat dilin ən güclü sığınacağıdır. Dil gündəlik danışıqda zəifləyəndə, ədəbiyyat onu qoruyur. Lakin oxumayan cəmiyyətdə ədəbiyyat da tədricən təsir gücünü itirir. Oxu mədəniyyəti zəiflədikcə dilin estetik qatları unudulur. İnsan dili yalnız informasiya ötürmək üçün istifadə etməyə başlayır. Halbuki dil həm də duyğunu, zərifliyi, ironiya və dərinliyi daşıyır.

Mədəniyyət dil olmadan danışa bilər, amma bu danışıq natamamdır. Musiqi, rəsm, memarlıq və kino dili tamamlayır, lakin onu əvəz etmir. Dil olmadıqda bu sahələr də mənalarını itirir. Çünki onları izah edən, yozan və yaddaşa çevirən yenə sözdür. Dil susanda mədəniyyət səssizləşir, yalnız görüntü və səs qalır, amma məna getdikcə azalır.

Bu gün əsas sual budur: dili necə qorumaq olar? Qorumaq onu dondurmaq demək deyil. Dil canlıdır və dəyişir. Amma bu dəyişmə öz kökündən qopmadan baş verməlidir. Dilin təbii inkişafı ilə ona qarşı laqeydlik arasında incə bir xətt var. Bu xətt keçildikdə inkişaf deyil, itki başlayır.

Dil məktəbdə öyrədilir, amma ailədə yaşayır. Uşağın eşitdiyi ilk sözlər, eşitdiyi ilk hekayələr onun dil duyumunu formalaşdırır. Əgər evdə dil zəngin, düzgün və hörmətlə işlədilmirsə, məktəbin təsiri məhdud qalır. Dil sevgisi məcburiyyətlə yox, nümunə ilə ötürülür.

Nəticə etibarilə, dil susanda mədəniyyət ya xatirəyə çevrilir, ya da yad dillərin kölgəsində öz formasını itirir. Mədəniyyətin danışa bilməsi üçün dilin yaşaması şərtdir. Dil isə yalnız istifadə edildikdə yaşayır — düşünərək, seçərək və hörmətlə istifadə edildikdə.

Dil sadəcə danışmaq üçün deyil, var olmaq üçündür. Ona görə də dili qorumaq mədəniyyəti qorumaqdır. Mədəniyyəti qorumaq isə insanın özünü qorumasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)