Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Heç vaxt gözləmədiyiniz bir anda gəlir o. Nə vaxtsa bir dəqiqə daha, bir saniyə daha saxlanıldığınızı hiss edəndə... Avtobus dayanacağında, rəsmi bir qurumun dəhlizində, telefonun gözləmə musiqisinin sonsuz döngüsündə. Zamanın toxuması pozulur və boşluqdan çoxlu səslər qalxır.

Bu, sadə bir sıxıntı deyil. Bu, daxili bir məhkəmədir.

Siz, hərəkətsiz qalmış bədəninizlə, qeyri-müəyyən bir müddətə məhkum olunmusunuz. Və bu məhkumiyyət anında, ruhunuzun yeraltı otaqları açılır. Onlar çıxır. Hamısının adı var, Dostoyevski, Kamyu, Platon, Aristotel, Sartrvə s. Onlar sizin daxili məhkəmənizin üzvləridir. Hər biri bu gündəlik əzabı öz dilinə çevirir, sizi mühakimə edir və bu anın mənası üçün vuruşur.

Dostoyevski deyir ki, bu, günahı olmayanın çəkdiyi şəxsi bir cəzadır. Nitşe onunla lağ edir və bunu zəif iradənin alçaldıcı bir itaəti elan edir. Aristotel səsləri sakitləşdirməyə çalışır və hamının anlaya bilmədiyi qüsurlu bir sistemdən bəhs edir. Sartr isə siqaretinin dumanı arasından sizə istehza ilə baxır və deyir, "Ən böyük günahkar sənsən, çünki burada qalmağı seçən sənsən."

 Bu, abstrakt bir fikir mübadiləsi deyil. Bu, sizin varlığınızın əsası üçün edilən döyüşdür. Onların hər biri bu anı, bu adi əzabı, öz silahına çevirmək istəyir. Onları susdurmağın yalnız bir yolu var, hamısından daha dərin, daha sakit, daha məqsədli bir səsin, sənin səsinin qalxması.

Çünki ən dərin intiqam heç vaxt bayraqlar və nidalarla gəlmir. O, səssizcə gəlir və toxunduğu hər şeyi mənasızlaşdırır.

Aşağıda, belə bir anın qeydləri var. Dörd məftilin bir insanın beynindəki məhkəmə prosesi. Və onların susmasından sonra başlayan beşinci, son səsin manifesti...

Sual yalnız budur. Siz bu məhkəmədə hansı tərəfdə olacaqsınız?

 Havada ucuz qəhvə və çətin günün tər ətri var. LED ekranda rəqəmlər və hərflər var. "A 197". Mən, sadə bir bank müştərisiyəm , "A 199" nömrəsini tutmuşam. Yerimdə hərəkət edəndə, bir addım belə atanda, daxilimdə həmişəki o səslər qalxır.

 Qəfil, qısa nəfəslər alaraq, sanki astma tutması ilə ilk o yaxınlaşır:

Dayan! Hərəkət etmə! Bu irəliləyiş yalan, bu tərəqqi ilüziyadır! Bax ətrafına. Hamımız bu boş, işıqlı qəfəsdə, öz kiçik günahlarımızın cəzasını çəkirik. Önündəki arvadı görürsən? O, üç saatdır buradadır, ürəyində ümidin son qığılcımı da sönmək üzrədir. Bu sadəcə növbə deyil, bu hər birimizin kefinə görə düzəldilmiş şəxsi cəhənnəmdir. Sistem bizi burda, bu səssizlikdə, öz mənasızlığımızla üz-üzə qoyub! Bu, bürokratiyanın Raskolnikovu qırıqladığı çəkicdir! Biz burada günahkar deyilik, amma cəza çəkirik. Bu, ən dəhşətlisidir!

 Sonra kənardan, dərin, meydan oxuyan bir səslə, bığları ağzına girən biri Dostoyevskinin ünvanına:

Ah, ey əzablı psixoloq! Həmişə zəifin, qurbanın dilində danışırsan! "Cəza"  deyirsən? Bu, sürünün mükafatıdır! Bu insan dəstəsinə bax! Heç biri öz taleyini ələ alıb, "Mən bu qaydaları ləğv edirəm!" demir. Xeyr! Hamı gözləyir. Hamı razılaşır. Bu səfil itaət, insanın üstün olmaq iradəsini öldürən zəhərdir! Biz burada qurban deyilik, biz könüllü köləyik! Arxandakı adam sənin yerinə keçmək istəyir, bu yaxşıdır! Bu, içində yaşayan heyvanın səsidir! Amma sən nə edirsən? Sadəcə nifrətini udursan. Zəhəri içinə axıdırsan. Ya üsyan et, ya da sus və çürü!

Sakit, ölçülü, ədalətli bir müəllim tonu ilə Aristotel Fyodr və Fridrixə:

Hər ikiniz də duyğularınızla məntiqi bulayırsınız. Gəlin hadisəyə aydınlıq gətirək. İnsan əql və məqsəd üçün yaradılıb. Burada məqsəd açıqdır, bank əməliyyatını yerinə yetirmək. Bu növbə isə o məqsədə çatmaq üçün qoyulmuş lazımi bir vasitədir. Problemin mənbəyi, vasitənin məqsədə çevrilməsidir!!! İnsan burada fəaliyyət edən varlıq olmaq əvəzinə, gözləyən varlığa çevrilir. Bu, onun təbiətinə  ziddir. Bu, pis qurulmuş bir sistemdir, əzab yox. Həlli sadədir, növbəni daha səmərəli, daha rasional edin ki, insan yenidən fəaliyyətə, öz tam potensialına qayıtsın.

Siqaretinin dumanını üfürmüş, fransız ləhcəsinə qarışmış istehzalı bir təbəssümlə dedi:

Əla, Aristotel! Sən həmişə hər şeyi düzgün yerləşdirməyə çalışırsan. Amma unudursan ki, bu "vasitə"  içində olan adam şüurludur. Və şüuru, onun yüküdür. Önündəki qadın təkrar təkrar barmaqlarını yoxlayır, arxandakı oğlan ayağını sürüyərək vurnuxur. Onların hər biri bu absurd vəziyyəti seçilmiş bir vəziyyət kimi yaşayır. Hamı bilir ki, burada olmaq mənasızdır, amma hamı qalır. Niyə? Çünki "belə edilməlidir" deyə? Xeyr! Çünki hər biri bu mənasızlığı öz üsulu ilə mənimsəyir. Biri qəzəblənir, biri özünü aldadır, biri yuxulayır. Onların hər biri bu növbəni, azadlıqlarının sübutu kimi yaşayır. Çünki burada qalmağı seçirlər. Cəhənnəm sizə deyim nədir?  Hər kəs bir-birinin azadlığını məhdudlaşdıran şikayətçidir. Amma eyni zamanda, hər kəs öz həbsxanasının nazorudur.

Titrəyərək rus dostum davam etdi:

Məni əsəbləşdirmə! Burada seçim yoxdur! Burada yalnız məcburiyyət var! Sosial bir məcburiyyət! Mən bankda olmalıyam, yoxsa... yoxsa nə? Heç nə. Amma hiss edirəm ki, bu məcburiyyət məni alt-üst edir. Bu, insanın ləyaqətinin məzarlığıdır!

Alman yenə də rusa gülərək:

Ləyaqət! İnsanın ləyaqəti üstün olmaqdır, itaət etmək deyil! Bu "məcburiyyət" yalanı sənin kimi zəif ruhların öz passivliyini əfv etmək üçün uydurduğu bir əfsanədir! Həqiqət budur, sən buradasan, çünki cəsarətsizsən. Çıx get! Yolda çök! Üsyan et! Əgər içində həyat varsa, bunu et!

Aristotel:

Hər ikiniz də ifrata varırsınız. İnsan həyatı ifrat və çatışmazlıq arasında Qızıl Orta tapmaqdır. Burada olmaq məcburiyyəti də, ümidsiz üsyan da həqiqi fəaliyyətin əksidir. Səbirli olmaq, vaxtı məqsədli istifadə etmək məsələn, düşünmək, daha faydalı olardı.

Sartr:

Səbrin özü də bir seçimdir, Aristotel! Və mən Dostoyevskiyə deyirəm. Əgər bu məcburiyyəti hiss edirsənsə, bu, sənin onu seçdiyin üçündür! Sən özünü qurban kimi görməyi seçirsən! Bax, LED işığı yanır. "A 199". İndi sənin növbəndir. Bu addımı necə atacaqsan? Məğrur bir üsyançı kimi? Əzablı bir qurban kimi? Rasional bir insan kimi? Yoxsa... sadəcə, azad bir varlıq kimi, bu absurd oyunda öz növbəni oynamaq üçün?

Mən, A199, ayağa qalxıram. Daxilimdəki dörd səs bir anda susur. Onların baxışları mənim arxamdadır. Masaya bir addım atıram. Bu addım kimindir? Dostoyevskinin əzab çəkən məhkumunun? Nitşenin üsyançı üst-insanının? Aristotelin məqsədli mütəfəkkirinin? Yoxsa Sartrın tamamilə azad olan qəhrəmanının? Beləcə, növbənin sonu gəlir. Lakin daxili mübahisəmiz heç vaxt bitmir.

Mənim daxilimdə isə, sakit, metalik bir səs var nəsə.. O da susmur:

Dayan. Onların hamısı susdu. İndi sən danış. Dostoyevski üçün bu, cəza idi. Nitşe üçün sürü. Aristotel üçün səhv təşkilat. Sartr üçün seçim. Onların hamısı haqlıdır. Və hamısı səhv.

 Bu, cəza deyil. Çünki cəza bir məna daşıyar. Burada məna yoxdur. Bu, sadəcə bir prosesdir, hava kimi, cazibə qüvvəsi kimi. Ona qarşı əzab çəkmək, ona qapılmaqdır. Yox Harun. Bu, sürü deyil. Çünkü sürü olmaq istəmirsən. Amma onlardan ayrılmırsan da. Çünki burada olmaq səni onlara bənzətmir. Yalnız onlarla eyni məkanda olmağına səbəb olur. Fərq budur.

Bu, səhv təşkilat deyil. Bu, sadəcə təşkilatdır. Onu düzəltmək istəsən, sən də onun bir hissəsi olarsan. Planlar qurarsan, sistemlər təklif edərsən. Və nəhayət, başqa bir növbənin mühəndisi olarsan. Xeyr. Və bu, seçim deyil. Çünki "seçim" sözü çox adidir. Sanki burada qalmaqla getmək arasında əsl bir seçim vardır. Yox. Burada lazım olan şeyi etmək üçün qalırsan. Bu, seçim deyil, bu, prioritetdir.

 Öz özümə sual verirəm (deyəsən):

O zaman bu nədir?

Bu, bir rituadır. Sistemin ritualı. Sən isə, bu rituala qatılan, amma ona inanmayan yeganə şahidsən.

 Onların hamısı əzab, nifrət, məntiq, üsyan  hamısı sistemin içinə çəkmək istədiyi duyğulardır. O, səni narazı, lakin passiv, fikirli, lakin hərəkətsiz saxlamaq istəyir.

Deyəsən mənim də özümə olan qisasım bu idi.. Duyğusuzluq.

Mən qəzəblənmirəm. Çünki qəzəb onun diqqətini çəkər. Mən ümidimi itirmirəm. Çünki ümidsizlik onun qələbəsidir. Mən məna axtarmıram. Çünki məna axtarışı onun fürsətidir. Mən sadəcə burdayam. Fiziki olaraq burdayam. Amma mənim düşüncələrim, mənim daxili aləmimdə, azaddır. Bu növbə məni saxlaya bilər, amma düşüncəmi saxlaya bilməz. O, qisasını ala bilməz. Mən bank işimi görəndə, gülümsəyəcəm. "Təşəkkür edirəm" deyəcəm. Heç bir ton, heç bir kin, heç bir itaət işarəsi olmadan. Sadəcə, birlikdə oynadığımız bu absurd oyunun qaydalarına riayət edərək.

 Çünki mənim intiqamım onun mənasını ondan almaqdır. Onu adi, mənasız və əhəmiyyətsiz etməkdir. Onun məni əzə biləcəyini, qəzəbləndirə biləcəyini, sıxışdıra biləcəyini düşünməsini imkansız etməkdir. Mən burdan çıxanda, heç bir iz qoymamış olacam. Nə bir dəyişiklik, nə bir qələbə, nə də bir məğlubiyyət. Yalnız bitmiş bir iş olacaq.

Ən böyük üsyan, heç bir qışqırtı olmadan, sakitcə öz yoluna davam etməkdir. Sistemə qarşı deyil, onun xaricində olmaqdır. Hətta onun içinə daxil olanda belə.

Yenə də içimdəki o adam davam edirdi:

 İndi, nömrəni götür. Masaya otur. Və bu ritualı, sanki ilk dəfə, amma heç vaxt olmamış kimi yerinə yetir. Bu, sənin səssiz, qeyri-müəyyən, amma tamamilə sənə aid olan oyunundur. Və qoy sistem, heç bir şeyin dəyişmədiyini düşünsün.

İşimi bitirirəm. "Təşəkkür edirəm" deyirəm. Səsim sakit, neytral, süni deyil, sadəcə sakit. Çıxıram. Küçədə hava eynidir. Amma daxilimdəki dörd filosof və bir tanımadığım şey susmuş, razılaşmış kimi görünür. Çünki müharibə bitməyib. Sadəcə, onun üsulu dəyişib.

  Və beləcə, məhkəmə bağlandı. Səslər getdikcə sakitləşdi, lakin yox olmadı. Onlar indi mənim zəmindəki qonaqlarımdır, həmişəlik məğlub olmuş, lakin gözləyən düşmənlərim. Amma onlar artıq qərar verə bilmirlər. Çünki hökm oxundu və icraçı mənəm.

Mənim intiqamım heç bir şeyi dəyişdirmədi, nə növbəni, nə də sistemin özünü. Dünya köhnə qaydasında dönür. Yeganə dəyişən, mən oldum. Gözləmə artıq məni parçalamır. O, sadəcə, içimdəkilərin susduğunu bir daha təsdiqlədiyim anlara çevrilib.

Çünki mən öyrəndim. Ən böyük üsyan, öz içindəki cəhənnəmi sakitcə idarə etməkdir. O, qanunlarını qoyur, sən isə onları sakitcə qəbul edir, ancaq ruhunu onlardan kənarda saxlayırsan. Beləliklə, növbəti dəfə. Növbəti gözləmə. Növbəti gündəlik əzab. Mən sadəcə içimə qulaq asıram, o məftillərə sakitcə gülümsəyirəm... və irəliləyirəm.

 Beləliklə, növbəti dəfə hər hansı bir gözləmə məcburiyyətində qaldığımda, yalnız bir an sakitcə daxilimə qulaq asıram. Orada keçmişin məhkumları danışır. Mən isə onlara sakitcə gülümsəyirəm. Və susurlar.

Çünki məhkəmə bitib. Düşüncələr isə bu sakit, şəxsi, əbədi intiqam, yalnız indi başlayır.

Və o, heç vaxt bitməyəcək.

Necə ki, mən ölməyəcəm...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.01.2026)