Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”
Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?
RƏQSANƏ BABAYEVA
Ən çox kim olmağı sevirəm? Bu sual ilk baxışda sadə görünür. İnsan adətən cavabı da hazır sanır: filankəs kimi güclü, filankəs kimi uğurlu, filankəs kimi azad… Amma sualın üzərində bir az dayananda anlayırsan ki, bu, həyat boyu insanın özünə verdiyi ən çətin, ən sarsıdıcı, eyni zamanda ən azadedici suallardan biridir. Çünki bu sual səni başqaları ilə müqayisədən çıxarıb birbaşa öz daxilinə aparır. Mən bu sualın cavabını illər ərzində dəyişə-dəyişə tapmışam. Bu gün isə ürəyim rahatlıqla deyir: ən çox özüm olmağı sevirəm.
Özüm olmaq – bu, sadəcə adım, peşəm, cəmiyyət içindəki rolum deyil. Özüm olmaq daxili aləmimdə baş verən sükutdur, içimdə susaraq danışan səsdir, heç kimə göstərmədiyim, amma hər addımımı müəyyənləşdirən daxili monoloqdur. Bu monoloq bəzən mənə ən sərt tənqidçi, bəzən ən mərhəmətli dost olur. Orada yalan yoxdur. Orada bəzək-düzək, maska, rol oynamaq yoxdur. Orada mən varam – təmiz, saf, dürüst halımda.
İnsan cəmiyyət içində yaşadıqca bu daxili halı qorumağın nə qədər çətin olduğunu anlayır. Çünki bizə lap uşaq yaşlarımızdan öyrədilir ki, hər düşündüyünü demək olmaz, hər hiss etdiyini göstərmək olmaz. Bəzən bu, qorxudan olur. Bəzən hörmətdən. Bəzən isə sadəcə kiminsə xətrinə dəyməmək üçün. Məktəbdə müəllimin, işdə müdirin, ailədə böyüyün, qohum-əqrəbanın, cəmiyyətdə isə görünməz qaydaların qarşısında insan çox zaman öz fikrini boğur. Düşündüyün kimi cavab vermirsən, hiss etdiyin kimi davranmırsan. Sanki içindəki səs yavaş-yavaş kənara itələnir.
Mən də bu mərhələlərdən keçmişəm. Elə anlar olub ki, sözüm boğazımda qalıb, fikrim yarımçıq kəsilib, susmaq danışmaqdan daha təhlükəsiz görünüb. Bəzən birinin vəzifəsindən, bəzən yaşından, bəzən isə cəmiyyətdə tutduğu mövqedən çəkinmişəm. “İndi desəm, nə deyərlər?”, “Bu sözü başa düşərlərmi?”, “Məni səhv anlarlar, ya yox?” – bu suallar daxili monoloqumun önünə keçib. Hər dəfə belə olanda bir az da özümə xəyanət etdiyimi hiss etmişəm.
Əslində insan özünə xəyanəti çox səssiz edir. Bu, bir anda baş vermir. Kiçik güzəştlərlə başlayır. Bu gün susursan, sabah fikrini yumşaldırsan, bir gün də görürsən ki, artıq öz fikrini belə tanımırsan. Çünki başqalarının gözləntiləri sənin daxili həqiqətindən daha yüksək səsə çevrilib. Bu məqamda insan ya özünü tam itirir, ya da bir gün dayanıb soruşur: mən kiməm və kim olmağı sevirəm?
Mən bu sualı özümə verdiyim gün dəyişməyə başladım. Anladım ki, arzuladığım kimi yaşamaq, başqalarının “o nə deyər, bu nə deyər” düşüncəsi ilə xoşbəxtliyimi məhv etməmək üçün əvvəlcə öz daxili səsimə qulaq asmalıyam. Bu o demək deyil ki, hörmətsiz, düşüncəsiz, eqoist olum. Xeyr. Özüm olmaq başqasını incitmək deyil. Özüm olmaq – öz həqiqətimi inkar etməməkdir.
Cəmiyyət çox zaman bizdən uyğunlaşma tələb edir. Uyğunlaşmaq bəzən zəruridir, amma bu uyğunlaşma insanın özünü silməsinə çevriləndə təhlükəli olur. Müdirin qarşısında susmaq, ağsaqqalın sözünə etiraz etməmək, böyüyə hörmət göstərmək – bunlar mədəniyyətin, tərbiyənin bir parçasıdır. Amma bunların hamısı insanın daxili ləyaqətini tapdalayırsa, o zaman artıq problem yaranır. Hörmət susmaqla ölçülməməlidir. Qorxu ilə göstərilən səssizlik hörmət deyil.
Mən zamanla öyrəndim ki, öz fikrini sakit, mədəni, amma dürüst şəkildə ifadə etmək mümkündür. Bəzən qarşı tərəf bunu qəbul etməyəcək, bəzən narazı qalacaq. Amma bu, sənin özün olmamağın üçün səbəb deyil. Çünki insan hər kəsi razı salmaq üçün yaradılmayıb. Hər kəsin xoşuna gəlmək arzusu insanı tükəndirir. Sonda nə onları razı sala bilirsən, nə də özün xoşbəxt olursan.
Özüm olmağı sevməyim, əslində, daxili azadlığı sevməyimdir. Bu azadlıq haradasa tək qalmaq cəsarətidir. Çünki özün olmağa qərar verəndə bəzən tək qalırsan. Səni hamı başa düşmür. Bəziləri səndən uzaqlaşır. Amma bu təkliyin içində qəribə bir rahatlıq var. Çünki artıq özünlə mübarizə aparmırsan. Daxilindəki səs ilə xaricdə göstərdiyin obraz arasında uçurum yoxdur.
Mənim daxili aləmimdəki monoloq çox vaxt sakitdir. O sükutda mən özümü dinləyirəm. Nə istədiyimi, nədən qorxduğumu, nəyə inandığımı orada anlayıram. Özüm olmağı sevdiyim üçün artıq başqalarının həyatını yaşamaq istəmirəm. Başqasının arzusu mənim yolum olmamalıdır. Kiminsə “belə yaşamalısan” dediyi həyat, mənim içimdə boşluq yaradırsa, o həyat mənim deyil.
İnsan xoşbəxtliyi çox vaxt gələcəkdə axtarır: bir gün filan olsam, filan yerə çatsam, filan insan kimi yaşasam… Amma xoşbəxtlik bəzən sadəcə özün olmaqdan keçir. Özünü sübut etməyə çalışmadan, rol oynamadan, maska taxmadan yaşamaqdan. Mən bunu dərk edəndə anladım ki, xoşbəxtlik səs-küylü bir sevinc deyil. Bu, daxildə yaranan sakit bir razılıqdır.
Ən çox kim olmağı sevirəm? Mən özüm olmağı sevirəm. Qorxuları olan, amma onlara əsir olmayan; hörmət edən, amma özünü itirməyən; susmağı bacaran, amma lazım olanda danışmaqdan çəkinməyən bir insan olmağı sevirəm. Mən səhvləri ilə barışan, amma onlardan qaçmayan halımı sevirəm. Çünki özüm olmaq kamil olmaq deyil, dürüst olmaqdır.
Bu esse mənim özümə verdiyim bir etirafdır. Kim olduğumu sevdiyimi, niyə sevdiyimi anlamaq cəhdidir. Bilirəm ki, bu yol bitmir. İnsan hər dövrdə yenidən özünü tanıyır. Amma bir şeyi dəqiq bilirəm: mən başqası olmaq istəmirəm. Mən özüm olmağı sevirəm. Və bu sevgi, bəlkə də, insanın özünə verə biləcəyi ən böyük azadlıqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(22.01.2026)
