Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Dialekt şeir yazmaq ədəbiyyatdır, yoxsa folklor?Bu sual əslində ədəbiyyatın təbiəti haqqında əsaslı diskussiya tələb edir. Mənim qənaətimcə, cavab sadə deyil və "ya-ya da" məntiqinə sığmır.
Dialekt şeir yazmaq və folklor deyil, amma folklorun estetik təcrübəsindən istifadə edən yazılı ədəbiyyat formasıdır. Burns İngiltərədə, Taras Şevçenko Ukraynada, bizim Aşıq Ələsgər Azərbaycanda dialektdə yazdılar, amma onların əsərləri folklor deyil, fərdi yaradıcılıqdır. Fərq ondadır ki, folklor kollektiv şüurun məhsuludur, müəllifi məlum deyil və nəsildən-nəslə ötürülən prosesdə dəyişir. Dialekt şeir isə konkret müəllifin yaradıcılığıdır, mətnin sabitliyi var, şəxsi üslub var. Amma əsl məsələ başqadır: niyə biz dialektdə yazılan əsəri aşağı səviyyəli hesab edirik? Bu, qədim köklü bir qərəzdir. Ədəbi dil hegemoniyası anlayışı var: hakimiyyət mərkəzləri öz dilini, öz dialektini standart elan edir, qalanları isə "kənd", "savadsız", "qeyri-ədəbi" hesab edir.
Azərbaycan kontekstində bunu aydın görürük. Sovet dönəmində ədəbi dil normalaşdırıldı, standartlaşdırıldı. Bu, bir tərəfdən, milli ədəbiyyatın inkişafı üçün zəruri idi. Amma digər tərəfdən, regional dialektlər, şivələr "qeyri-ədəbi" kimi damğalandı. Dünyada isə vəziyyət fərqlidir. Amerika ədəbiyyatında Mark Tvenin "Hekl Berry Finnin macəraları" romanı məhz dialektdə yazılıb və bu, əsərin qüvvətidir, zəifliyi deyil. İrlandiya ədəbiyyatında, Afrika-Amerika ədəbiyyatında dialekt yaradıcılığın vacib vasitəsidir. Problemimiz ondadır ki, biz hələ də ədəbiyyatı elitar, yuxarıdan-aşağı bir hadisə kimi qəbul edirik. Sanki əsl ədəbiyyat ancaq paytaxt dilində, rafinə formada olmalıdır. Bu yanaşma səhvdir. Ədəbiyyat dildədir, amma hansı dil formasında olması onun ədəbi dəyərini müəyyən etmir. Əgər dialektdə yazılan şeir estetik təsir yaradırsa, insan ruhunu oxşayırsa, yeni məna açırsa bu ədəbiyyatdır. Əgər sadəcə məişət realllığını təsvir edir, klişelərdən istifadə edir, heç bir bədii yenilik gətirmirsə onda nə dialekt, nə də ədəbi dil onu ədəbiyyata çevirə bilməz.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.01.2026)
