Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən bir şairin ölümü tarixdə sadəcə bir tarix olmur. Bəzən o tarix bir xalqın boğulan səsinin gününə çevrilir. Mikayıl Müşfiq məhz belə şairlərdəndir. Onun adı Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız poeziya ilə deyil, yarımçıq qalmış həyat, susdurulmuş söz və güllələnmiş azadlıq anlayışları ilə yanaşı çəkilir.

Mikayıl Müşfiq 1908-ci il iyunun 5-də Bakıda doğuldu. Gəncliyi poeziyası kimi işıqlı idi. O, şeiri qaranlıqdan qaçanların sığınacağına çevirmədi; əksinə, qaranlığın içində işıq yandıran sözlər yazdı. Onun şeirlərində sevgi vardı, təbiət vardı, həyat eşqi vardı. Amma bu sevgi sadəlövh deyildi. Bu, yaşamaq haqqına olan sevgiydi. Müşfiq üçün sevgi — yaşamağa, düşünməyə, azad olmağa qarşı yönəlmiş hər təhlükəyə etiraz idi.

1930-cu illər bu cür şairlər üçün bağışlayan dövr deyildi. Repressiya yalnız insanları yox, fikirləri, səsləri, yaddaşı hədəf almışdı. 1937-ci ildə Müşfiq əsassız ittihamlarla həbs olundu. 1938-ci il yanvarın 6-da isə güllələndi. Onun ölümü uzun illər gizlədildi. Çünki bu ölüm bir insanın yox, sözün öldürülməsi idi. Amma tarix sübut etdi ki, söz güllə ilə susdurulmur.

Müşfiqin yaradıcılığında “Oxu, tar!” şeiri xüsusi yer tutur. Bu şeir sadəcə musiqiyə yazılmış mətn deyil. Bu şeir susdurulmuş bir dövrün dilə gəlməsidir. Burada tar musiqi aləti yox, milli yaddaşın səsidir. Tar danışanda keçmiş danışır, unudulanlar danışır, boğulan həqiqətlər danışır.

“Oxu, tar!” ifadəsi yalvarış deyil, əmr formasındadır. Şair sükutu qəbul etmir. O bilir ki, susmaq ölməkdir. “Səni kim unudar?” sualı təkcə tara deyil, xalqa ünvanlanıb. Bu, yaddaşın silinməsinə qarşı atılan sualdır. Müşfiq soruşur: bizi unutmaq olarmı? Səsimizi boğmaq mümkündürmü?

“Daşlar duyar?” misrası isə şeirin ən sərt yeridir. Burada şair cəmiyyətin laqeydliyini ittiham edir. İnsanların karlaşdığı yerdə daşların belə daha çox hiss etdiyini deyir. Bu, təkcə poetik ifadə deyil, mənəvi diaqnozdur. Çünki bəzən daşlar susmur, insanlar susur.

Bu şeir sovet ideologiyası üçün təhlükəli idi. Çünki o, yeni yaradılan süni kimliyə yox, köhnə yaddaşa, milli səsə səslənirdi. Tar, muğam, keçmiş — bunlar sistem üçün risk idi. Müşfiq açıq şüar vermirdi, amma oyadırdı. Oyadan söz isə həmişə qorxuludur.

Şeirdəki səs tələsikdir. Sanki şair vaxtının az olduğunu hiss edir. Bu tələskənlik qorxudan yox, məsuliyyətdən doğur. O, danışmalı olduğunu bilir. Son ana qədər. Elə buna görə də Müşfiqin poeziyası sakit deyil, canlıdır, yanğılıdır, narahatdır.

Ən ağır ironiyalardan biri də budur: Müşfiq “oxu” deyirdi, amma özü oxumağa macal tapmadı. Tar səsləndi, şair güllələndi. Səs yaşadı, sahibi yox. Amma bəlkə də elə buna görə Müşfiq bu gün də yaşayır. Çünki susdurulanlar həmişə daha ucadan danışır.

Bu gün Mikayıl Müşfiqi anarkən biz təkcə bir şairi xatırlamırıq. Biz sözün güllələnə bilmədiyini xatırlayırıq. Onun poeziyası bizə deyir: susmaq təhlükəsiz deyil, yaddaş silinməməlidir, söz məsuliyyətdir.

Və sonda — ona yazılmış bir monoloq:

Oxu, Müşfiq,

sən susanda da danışanlardan oldun.

Səni güllə ilə dayandırdılar,

amma səsini tarixdən çıxara bilmədilər.

Bu torpaq hələ də səni dinləyir,

çünki tar hələ danışır,

çünki söz hələ sağdır.

Doğma şairimizi "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalı olaraq dərin hüzn və ehtiram ilə yad edirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.01.2026)