Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün
Zaman insan şüurunun ən mürəkkəb, eyni zamanda ən tanış anlayışlarından biridir. Biz onu ölçürük, bölürük, adlandırırıq, lakin mahiyyətini tam dərk edə bilmirik. İlin bitməsi və yenisinin başlaması isə zaman anlayışının insan psixologiyasında xüsusi bir mərhələ yaratdığı nadir anlardandır. Yeni il sadəcə təqvimdə dəyişən rəqəm deyil; o, insanın öz daxili dünyasında apardığı səssiz hesablaşmanın, ümidlərlə qorxuların, itkilərlə arzuların toqquşduğu simvolik bir həddir. Bu mənada “yeni il, yeni ümidlər” ifadəsi banal bir təbrik cümləsindən daha çox, insanın öz varlığı ilə bağladığı fəlsəfi müqavilədir.
Fəlsəfə tarixində zaman anlayışı həmişə insanın mənəvi inkişafı ilə paralel düşünülmüşdür. Aristotel zamanı “hərəkətin ölçüsü” kimi izah edirdi, Avqustin isə zamanın əslində insan şüurunda mövcud olduğunu deyirdi: keçmiş xatirədir, gələcək gözlənti, indi isə diqqət. Yeni il məhz bu üç ölçünün kəsişdiyi nöqtədir. Keçmiş il yaddaşımızda iz buraxır, gələn il ümidlərimizdə formalaşır, bu keçid anı isə insanın özünə verdiyi ən səmimi suallarla dolu olur: Mən kim idim? Kim oldum? Kim olmaq istəyirəm?
Ümid anlayışı burada mərkəzi mövqeyə yüksəlir. Ümid, sadəcə yaxşı hadisələrin baş verəcəyinə inanmaq deyil; o, insanın yaşamağa davam etməsinin etik əsaslandırılmasıdır. Alman filosofu Ernst Bloch ümidin fəlsəfəsini “hələ olmayanın şüuru” kimi təsvir edirdi. Yeni il bu “hələ olmayanı” düşünmək üçün kollektiv şəkildə razılaşdığımız zamandır. Cəmiyyətlər, ailələr, fərdlər eyni anda dayanır və gələcəyə baxır. Bu baxışda bəzən sadəlövhlük, bəzən qorxu, bəzən də inadkar bir nikbinlik olur.
Duyğusal baxımdan yeni il insanın öz keçmişi ilə barışmaq cəhdidir. Hər bitən il bir az peşmanlıq, bir az nostalji, bir az da rahatlama hissi gətirir. Biz edə bilmədiklərimizi siyahıya alır, itirdiklərimizi xatırlayır, qoruya bildiklərimizlə təsəlli tapırıq. Lakin insan psixologiyasının maraqlı cəhəti ondadır ki, yeni bir başlanğıc ideyası bu yükü yüngülləşdirir. Sanki təqvim dəyişdikcə, vicdan da bir az nəfəs alır. Bu, rasional olmasa da, dərin insani bir ehtiyacdır.
Akademik baxımdan yeni ilin sosial funksiyası da diqqətəlayiqdir. Sosioloqlar yeni ili “kollektiv yenilənmə ritualı” kimi dəyərləndirirlər. Bu ritual cəmiyyətin özünü davam etdirməsi üçün psixoloji mexanizm rolunu oynayır. İnsanlara “hər şey bitməyib” mesajı verir. Xüsusilə müharibələr, iqtisadi böhranlar, sosial sarsıntılar dövründə yeni il ümidin institusionallaşmış formasıdır. Çünki ümid fərdi olduğu qədər də sosial resursdur. Ümidsiz cəmiyyət dağılmağa, ümidli cəmiyyət isə toparlanmağa meyllidir.
Yeni il, eyni zamanda, məsuliyyət hissini də yenidən gündəmə gətirir. Ümid passiv gözlənti deyil; o, fəaliyyət tələb edir. Əgər insan hər il eyni arzuları təkrarlayırsa, lakin eyni davranışları davam etdirirsə, bu artıq ümid deyil, özünü aldatmaqdır. Bu nöqtədə fəlsəfi etikaya müraciət etməli oluruq. Kantın “borc” anlayışı burada aktualdır: insan özünə qarşı da məsuliyyət daşıyır. Yeni il qərarları — daha yaxşı insan olmaq, daha çox oxumaq, daha az susmaq, daha dürüst yaşamaq — əslində etik özünütəlim formasıdır.
Duyğusal müstəvidə isə yeni il insanın tək olmadığını xatırladan nadir anlardandır. Eyni anda milyonlarla insan eyni arzuları diləyir, eyni sözləri deyir, eyni səssiz ümidləri ürəyində saxlayır. Bu kollektivlik hissi insanın varoluş narahatlığını azaldır. Çünki ən böyük qorxulardan biri tək qalmaqdır — həm fiziki, həm də mənəvi anlamda. Yeni il gecəsi bu qorxunu bir gecəliyinə də olsa susdurur.
Lakin burada tənqidi düşüncə də vacibdir. Yeni ilin sehrləşdirilməsi insanı reallıqdan uzaqlaşdıra bilər. Əgər ümid konkret addımlarla dəstəklənmirsə, o, tezliklə məyusluğa çevrilir. Buna görə də akademik düşüncə ilə duyğusal ehtiyac arasında tarazlıq qurmaq vacibdir. Yeni il nə möcüzədir, nə də sadəcə formal tarixdir. O, imkanların simvoludur — istifadə olunarsa dəyər qazanır, ötürülərsə mənasını itirir.
Nəticə etibarilə, “yeni il, yeni ümidlər” ifadəsi insanın zamanla apardığı sonsuz dialoqun qısa xülasəsidir. Hər yeni il bizə eyni sualı verir: “Bu dəfə nəyi fərqli edəcəksən?” Cavab isə yalnız təbrik mesajlarında yox, gündəlik həyatın kiçik, lakin davamlı seçimlərində gizlidir. Ümid, gələcəyin vədi deyil; indinin məsuliyyətidir. Və yeni il bu məsuliyyəti xatırlamaq üçün bizə verilən simvolik bir dayanacaqdır.
İnsan hər yeni ildə yenidən doğulmur, lakin yenidən düşünmək, yenidən qərar vermək, yenidən cəhd etmək şansı qazanır. Bəlkə də ümid dediyimiz məhz budur: dəyişməyən dünyada dəyişmək cəsarəti.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.01.2026)
