Nərgiz M.Mustafayeva,
Gəncə Dövlət Universitetinin magistrantı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Müasir etnoturizmdə regional kimliyi, tarixi yaddaşı və əsrlərlə formalaşmış məişət mədəniyyətini yaşadan ən təsirli alətlərdən biri qastronomik irsdir. Qərb bölgəsi təkcə tarixi məhəllələri və uca yaylaqları ilə deyil, həm də analoqu olmayan zəngin mətbəx ritualları ilə fərqlənir. Burada qida sadəcə fiziki ehtiyac deyil; o, tarladan, meşədən və dağ ətəklərindən başlayıb ocaq başında tamamlanan bütöv bir etno-təcrübədir.
Qastronomik etno-səyahət Gəncənin tarixi məhəllələrindən başlayır. Şəhər mətbəxi özünün ciddi hazırlıq qaydaları, zərifliyi və süfrə mədəniyyəti ilə regional kulinariya məktəbləri arasında xüsusi yer tutur. Bu mədəniyyətin vizit kartı sayılan Gəncə dovğasının əsas fərqi tərkibində təzə qatığın və incə doğranmış göyərtilərin (ispanaq, kişniş, şüyüd, təzə nanə, kərəviz) təbii aromalarını qorumaqdır. Təntənəli məclislərdə ağır ət yemeklərindən sonra soyuq dovğanın stəkanda və ya piyalədə təqdim edilməsi isə həzmi asanlaşdıran xüsusi etno-ritual xarakteri daşıyır.
Gəncə süfrəsində təntənəli ritualların ali nümunəsi hesab olunan Şah plov özünün xüsusi hazırlıq texnikası ilə seçilir. İncə qazmaq içərisində uzun düyü, zəfəran, quzu əti, albuxara, şabalıd və kişmişlə dəmlənən bu təam süfrəyə bütöv gətirilir və qonaqların gözü qarşısında kəsilərək təqdim olunur.
Şəhərin qədim etno-şirniyyat irsi də diqqəti cəlb edir. Məsələn, Gəncə paxlavası ölçüsünün iriliyi, xəmirinə vurulan zəfəran və gülab suyu, qırmızımtıl-qızılı rəngi ilə fərqlənir. Arasına qoyulan seçmə qoz ləpəsi, üzərinə tökülən təbii bal şərbəti və badam bəzəyi ilə bu təam etnoturistlərin ən sevimli şirniyyatına çevrilmişdir. Ramazan ayı və qədim bayram ritualları ilə bağlı olan, unudulmaqda olan Zilviyyə isə duru xəmirin qızmar yağda torvari fiqurlar şəklində qızardılması və zəfəranlı-bal şərbətinə batırılması ilə hazırlanır.
Daşkəsən, Göygöl və Gədəbəy dağlarına qalxdıqca qastronomik etnoturizm özünün ən maraqlı və “yaşayan” mərhələsinə çatır.
Etnoturistlər yerli kənd sakinləri və bələdçilərlə birgə dağ ətəklərinə və meşələrə çıxaraq təbii müalicəvi dağ otlarını - əvəlik, yarpız, dağ nanəsi, gicitkən və kəklik otunu öz əlləri ilə toplayırlar. Toplanan bu otlardan dağ kəndlərində açıq havada, odun sacı üzərində bişirilən qutablar, yuxalar və daş peçlərdə kəsilən kənd çörəyi turistlər üçün unudulmaz bir kulinariya master-klassına çevrilir.
Dağ yaylaqlarında yaşayan elat əhalisinin qida hazırlama texnikası birbaşa arxaik köklərə dayanır. Turistlər səhər tezdən inək və qoyunların sağılmasında, ağac nehrələrdə kərə yağının çalxalanmasında və dəri motallara basılan məşhur Daşkəsən motal pendirinin hazırlanmasında şəxsən iştirak edirlər.
Qərb bölgəsinin arıçılıq ənənəsi əsrlərin təcrübəsidir. Min bir dağ çiçəyindən toplanan təbii bal və süzmə şanlar etno-səhər yeməklərinin tacı sayılır.
Qastronomik etnoturizmin ən romantik nöqtəsi çay mədəniyyətidir. Dağ bulaqlarının billur suyundan, açıq ocaqda, odun közünün ətri ilə dəmlənən kösöv çayı (kəklikotu, dağ nanəsi) yerli aşıqların ifaları fonunda turistlərə təqdim edilir. Bu ritual insanı təbiətlə, yerli ruhla və elat qonaqpərvərliyi ilə tam qovuşdurur.
Qərb bölgəsinin qastronomik etnoturizm potensialı göstərir ki, yerli mətbəx sadəcə reseptlər toplusu deyil, yaşayan bir mədəni irsdir. Tarladan, yaylaqdan və ocaq başından keçən bu qastronomik marşrutlar regionun turizm cəlbediciliyini artırmaqla yanaşı, unudulmaqda olan unikal etnik reseptlərin və hazırlama texnikalarının gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Qeyd: Məqalə müəllifin etnoturizm sahəsindəki tədqiqatları, regional turizm potensialının təhlili və yerli etnoqrafik mənbələr əsasında hazırlanmışdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(24.08.2026)
