İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Oliver Stone — ABŞ kino tarixinin ən tanınmış, mübahisəli və siyasi mövzulara ən çox müraciət edən rejissor, ssenarist və prodüserlərindən biridir. O, xüsusilə Vyetnam müharibəsi, Amerika siyasəti, hakimiyyət, korrupsiya, media, maliyyə dünyası və siyasi sui-qəsdlər kimi mövzuları filmlərinin mərkəzinə gətirməsi ilə tanınır.
Onun filmlərində tarixi hadisələrə sadəcə tamaşaçı gözü ilə deyil, çox vaxt onları yaşayan və hadisələrin içində olan insanların baxışından yanaşma hiss olunur. Oliver Stone 15 sentyabr 1946-cı ildə Nyu-York şəhərində anadan olub. Tam adı William Oliver Stonedur. Atası Louis Stone Wall Street-də çalışan birja mütəxəssisi idi.
Anası Jacqueline isə fransız mənşəli olub. Stone uşaqlıq və gənclik illərinin bir hissəsini Nyu-York və Konnektikutda keçirib. Gənc yaşlarından yazıya və yaradıcılığa maraq göstərib. Daha sonra Yale Universitetində təhsil almağa başlayıb, lakin universiteti bitirməyib. Sonradan Nyu-York Universitetinin kino məktəbində oxudu və burada məşhur rejissor Martin Scorsesenin də müəllimləri arasında olduğu bir mühitdə kino təhsili alıb.
Oliver Stone həyatının ən mühüm hadisələrindən birini gənc yaşlarında yaşayıb. 1967-ci ildə ABŞ ordusuna könüllü olaraq qoşularaq Vyetnam müharibəsində xidmət edib. Döyüşlərdə iki dəfə yaralanıb və hərbi xidmətinə görə Bronze Star və Purple Heart kimi mükafatlarla təltif olunub. Vyetnam təcrübəsi onun gələcək yaradıcılığına çox böyük təsir göstərib. Müharibənin romantik və qəhrəmanlıq tərəfini deyil, əsgərlərin qorxusunu, psixoloji travmalarını, zorakılığı, ölüm və mənəvi seçimləri göstərməyə çalışıb.
Bu baxımdan onun “Platoon” filmi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Kino fəaliyyətinin başlanğıcı
Stone kinoya əvvəlcə ssenarist kimi daha ciddi şəkildə daxil olub. Onun ən mühüm erkən uğurlarından biri “Midnight Express” (1978) filminin ssenarisidir. Film ona Ən yaxşı uyğunlaşdırılmış ssenari üzrə Oskar qazandırıb. O, həmçinin “Conan the Barbarian” (1982) və “Scarface” (1983) kimi məşhur filmlərin ssenariləri üzərində çalışıb.
1974-cü ildə isə “Seizure” filmi ilə rejissor kimi tammetrajlı kinoya başlayıb. 1986-cı ildə çəkilmiş “Platoon” Oliver Stone-un karyerasının ən mühüm filmlərindən biridir. Film Vyetnam müharibəsində xidmət edən gənc əsgər Chris Taylorın gözündən müharibəni göstərib. Burada müharibə qəhrəmanlıq macərası kimi deyil, insanın mənəvi və psixoloji sərhədlərini dağıdan faciə kimi təqdim edilib.
Filmdə Charlie Sheen, Willem Dafoe və Tom Berenger kimi aktyorlar rol alıblar. “Platoon” böyük uğur qazanıb və Ən yaxşı film üzrə Oskar da daxil olmaqla dörd Oskar alıb. Oliver Stone isə Ən yaxşı rejissor mükafatını qazanıb. Bu film Stone-un rejissor kimi dünya səviyyəsində tanınmasına səbəb olub. 1987-ci ildə “Wall Street” filmi ekranlara çıxıb.
Film maliyyə dünyasının içində yüksəlmək istəyən gənc broker Bud Fox və amansız biznesmen Gordon Gekko ətrafında qurulub. Filmdə Michael Douglas Gordon Gekko obrazını canlandırıb. Bu rol aktyora Oskar qazandırıb. Film yalnız maliyyə dünyasını göstərməklə kifayətlənmir. Burada pul, ambisiya, mənəviyyat və hakimiyyət arasındakı münasibətlər araşdırılıb.
“Wall Street”dən sonra Gordon Gekkonun obrazı məşhur mədəniyyətin simvollarından birinə çevrilib. 1989-cu ildə çəkilən “Born on the Fourth of July” Stone-un Vyetnam mövzusuna qayıtdığı ən mühüm əsərlərindən biridir. Filmin baş qəhrəmanı Ron Kovic adlı Vyetnam veteranıdır. Tom Cruise bu obrazı canlandırıb. Film müharibədə ağır yaralanan insanın sonradan öz ölkəsinə, müharibəyə və həyatına münasibətinin dəyişməsini göstərib.
Oliver Stone bu filmə görə yenidən Ən yaxşı rejissor üzrə Oskar qazanıb. Beləliklə, o, iki dəfə rejissor Oskarı qazanan rejissorlardan birinə çevrilib. 1991-ci ildə “The Doors” filmi ilə Stone musiqi dünyasına müraciət edib. Film məşhur rok qrupu The Doors və onun solisti Jim Morrison haqqında bioqrafik dramdır. Morrison obrazını Val Kilmer canlandırıb.
Stone burada yalnız musiqiçinin həyatını deyil, 1960-cı illərin Amerika mədəniyyətini, narkotikləri, azadlıq axtarışını, rok mədəniyyətini və dövrün sosial atmosferini də göstərməyə çalışıb. Oliver Stone-un ən çox müzakirə edilən filmlərindən biri “JFK” (1991) filmidir. Film ABŞ prezidenti John F. Kennedy-nin öldürülməsi hadisəsini araşdıran prokuror Jim Garrisonun araşdırması üzərində qurulub.
Stone filmdə rəsmi versiya ilə yanaşı müxtəlif ehtimalları və sui-qəsd nəzəriyyələrini də gündəmə gətirir. Buna görə film böyük müzakirələrə səbəb olub. “JFK” 8 Oskar nominasiyası alıb və iki Oskar qazanıb. Bu film Stone-un tarix və siyasətə yanaşmasının ən xarakterik nümunələrindən biridir. 1994-cü ildə “Natural Born Killers” filmi nümayiş olunub. Filmdə Woody Harrelson və Juliette Lewis əsas rolları oynayıblar.
Əsər zorakılıq, kütləvi informasiya vasitələri və cinayətin kommersiyalaşdırılması mövzularını araşdırıb. Film çox aqressiv vizual üslubu, sürətli montajı və qeyri-adi kamera texnikası ilə seçilir. Film eyni zamanda böyük mübahisələr yaradıb. Stone burada medianın cinayətkarları necə məşhurlaşdırdığı və zorakılığı necə tamaşaya çevirdiyi məsələsini ortaya qoyub.
Oliver Stone üç dəfə Akademiya mükafatı — Oskar qazanıb:
- 1979 — “Midnight Express” — Ən yaxşı uyğunlaşdırılmış ssenari
- 1987 — “Platoon” — Ən yaxşı rejissor
- 1990 — “Born on the Fourth of July” — Ən yaxşı rejissor
Beləliklə, Stone həm ssenarist, həm də rejissor kimi Oskar qazanmış nadir kino xadimlərindən biridir. O, həmçinin BAFTA, Golden Globe, Directors Guild of America və digər mühüm kino mükafatlarının laureatıdır
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.09.2026)
