Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xəbər verdiyimiz kimi şənbə gecəsi ilin əsas kino hadisələrindən biri olan Venesiya Film Festivalı “Naməlum qadın” filminin triumfu ilə başa çatdı. Finala çıxan 21 filmin yeganə birinin rejissoru qadın idi ki o da qalib gəldi.

Gəlin təfərrüata varaq.

 “Woman Unknown”un azərbaycanca tərcüməsi “Naməlum qadın”dır, Danimarka dilində isə o, bu cür səslənir - Kvinde Ukendt.

Bu, 124 dəqiqəlik, Danimarka–İsveç–Latviya istehsalı olan tarixi dramdır. Rejissor May el-Toukhy, ssenari müəllifləri isə Maren Louise Käehne və May el-Toukhydir. Baş rolda Mathilde Arcel çəkilib və o da filmdəki ifasına görə Venesiyada Volpi kubokuna – ən yaxşı qadın aktyor mükafatına layiq görülüb.

“Woman Unknown” – müharibədən sonra qadının bədəni üzərində qurulan hakimiyyət haqqında film

“Woman Unknown” ilk baxışda İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı Danimarkada bir qadının şəxsi taleyindən bəhs edən tarixi dram təsiri bağışlayır. Lakin filmin əsas məsələsi yalnız bir qadının keçmişini gizlətməsi deyil. May el-Toukhy daha geniş və ağrılı bir sual qoyur: müharibənin, milli qürurun və cəmiyyətin “əxlaq” anlayışının bədəli niyə çox vaxt qadının üzərinə düşür? Bax elə bu mövzunun da təntənə qazanması buna görə labüdləşir. Axı günümüzdə müharibələr geniş yayılıbdır, orada qadın və uşaqlar zillət çəkirlər.

Filmin qəhrəmanı Mari adlı gənc qadındır. O, dayə və ev qulluqçusu kimi işləyir və özündən yaşca böyük, varlı dul kişi Kristianla evlənməyə hazırlaşır. Bu nikah Mari üçün sadəcə sevgi məsələsi deyil. O, bunun vasitəsilə cəmiyyətdə daha yüksək mövqe qazanmaq, öz keçmişindən uzaqlaşmaq və yeni həyat qurmaq istəyir. Lakin onun gizlətdiyi bir sirr var: İkinci Dünya müharibəsi illərində alman əsgəri ilə intim münasibəti olub.

Məhz bu sirr filmin dramatik mərkəzinə çevrilir.

Müharibə bitir, amma müharibənin hökmü bitmir

Filmin ən maraqlı cəhətlərindən biri budur ki, hadisələr müharibənin özündə deyil, müharibədən dərhal sonra baş verir.

Nasist Almaniyasının Danimarkanı işğalı başa çatıb. Ölkədə azadlıq və milli qürur hissi güclənib. İnsanlar işğal illərinin hesabını soruşurlar. Ancaq hüquqi və sosial sistem müharibənin yaratdığı bütün mürəkkəb münasibətlərə cavab verməyə hazır deyil.

Bu vəziyyətdə qadınların alman əsgərləri ilə münasibətləri xüsusilə ağır şəkildə mühakimə olunur.

El-Toukhy-nin yanaşması burada çox mühümdür: film bu qadınları sadəcə “işğalçı ilə əməkdaşlıq edənlər” kimi təqdim etmir. Rejissor onların nə üçün belə münasibətlərə girdiyini, nə hiss etdiyini və müharibədən sonra cəmiyyətin onları necə cəzalandırdığını sorğulayır.

Mari niyə keçmişini gizlədir?

Mari üçün keçmiş artıq keçmiş deyil.

Onun alman əsgəri ilə münasibəti müharibə başa çatdıqdan sonra da onun həyatını müəyyənləşdirir. Çünki yeni cəmiyyətdə qadının keçmişi onun gələcək sosial statusuna çevrilir.

Mari varlı Kristianla evlənməklə başqa bir dünyaya daxil olmaq istəyir. Lakin onun keçmişi üzə çıxarsa, qazandığı yeni mövqe dağıla bilər.

Beləliklə, film çox maraqlı paradoks yaradır:

Mari azad ölkədə yaşayır, amma öz keçmişi üzərində azad deyil.

O, öz həyatını özü müəyyənləşdirmək istəyir. Cəmiyyət isə onun bədənini, seksual keçmişini və seçimlərini öz milli əxlaqının bir hissəsi hesab edir.

May el-Toukhy filmin ideyasını yalnız Mari obrazı üzərindən deyil, qadın bədəni anlayışı üzərindən qurur.

Rejissorun festival üçün yazdığı müəllif bəyanatında əsas fikir açıq şəkildə ifadə olunur: qadın bədəni müharibə zamanı və müharibədən sonra bir növ “döyüş meydanına” çevrilir.

Bu, filmin ən güclü ideyasıdır.

Müharibə kişilərin silahları ilə aparılır. Amma onun sosial və mənəvi nəticələrindən biri qadının bədəninə və şəxsi həyatına nəzarət şəklində meydana çıxır.

Mari alman əsgərini sevmiş ola bilər. O, bunu məcburiyyət altında etmiş ola bilər. O, həmin münasibətdən faydalanmış ola bilər. Yaxud sadəcə müharibənin xaosunda adi insan kimi emosional münasibət qurmuş ola bilər.

Film bu suala asan cavab vermir. Əsas sual başqadır: Cəmiyyətin Mari-ni ömürlük mühakimə etmək hüququ varmı?

Filmin  adının “Naməlum qadın” olması da təsadüfi deyil. Buradakı “naməlumluq” Mari-nin kimliyinin bilinməməsi ilə məhdudlaşmır. Rejissor müharibə tarixində adı çəkilməyən qadınların taleyinə diqqət yetirir. Tarix kitablarında müharibələr adətən generalların, dövlət başçılarının, orduların və siyasi qərarların tarixi kimi yazılır. Amma müharibə zamanı və ondan sonra milyonlarla adi qadının yaşadığı travmalar çox vaxt həmin böyük tarixin kölgəsində qalır. El-Toukhy məhz həmin qadınları görünən etmək istəyir. Rejissorun öz ifadəsinə görə, film tarixdə haqqında az danışılan, “görünməyən və səssiz” qadınlara səs verməyə çalışır.

Filmin maraqlı tərəflərindən biri də Mari-nin sadəcə yazıq və müdafiəsiz qadın kimi təqdim edilməməsidir. O, sosial yüksəliş istəyən, seçimlər edən, keçmişini gizlədən, yeni həyat qurmağa çalışan bir insandır. Yəni rejissor onu yalnız cəmiyyətin qurbanına çevirmir. Mari həm də öz taleyini idarə etməyə çalışan bir qadındır. Məhz buna görə onun Kristianla evlənmək planı filmin sadə romantik xəttinə çevrilmir. Bu nikah Mari üçün bir növ sosial xilas yoludur.

Onun qarşısında belə bir seçim dayanır: Keçmişini etiraf edib özünü olduğu kimi qəbul etdirmək, yoxsa keçmişini gizlədərək yeni şəxsiyyət yaratmaq?

Filmin ikinci böyük mövzusu ictimai ikiüzlülükdür.

Müharibədən çıxmış cəmiyyət özünü qalib və mənəvi cəhətdən təmiz hesab edir. İnsanlar “milli namus”, “vətənə sədaqət”, “işğalçıya münasibət” kimi anlayışlardan danışırlar. Amma eyni cəmiyyət müharibə illərində insanların necə yaşadığını, hansı seçimlərlə üzləşdiyini çox vaxt nəzərə almır.

El-Toukhy bu ziddiyyəti qabardır: müharibə illərində yaranmış mürəkkəb insan münasibətləri sülh gəldikdən sonra qara və ağ rənglərə bölünür. Kimisi qəhrəman, kimisi satqın elan edilir. Arada isə insanın özü itib gedir.

Niyə film bu qədər aktualdır?

Əsərin ən güclü tərəfi onun yalnız 1940-cı illərdən danışmamasıdır.

Rejissor filmin ideyasını müasir dövrlə əlaqələndirir. Çünki müharibə şəraitində qadınların bədənlərinə nəzarət edilməsi, seksual zorakılıq, qadınların “milli şərəf”in simvoluna çevrilməsi və müharibədən sonra onların cəmiyyət tərəfindən damğalanması yalnız keçmişə aid hadisələr deyil.

Bu baxımdan “Woman Unknown” tarixi film olmaqla yanaşı, müasir dünyanın müharibələrinə də sual verir.

Müharibə bitəndə həqiqətən hər şey bitirmi? Yoxsa müharibənin qadınların həyatında yaratdığı nəticələr nəsillərlə davam edir?

Filmin əsas yükünü Mathilde Arcel daşıyır. Onun Mari obrazı filmin emosional mərkəzidir.

Arcelə Venesiya münsifləri tərəfindən ən yaxşı qadın aktyor üçün Volpi kubokunun verilməsi təsadüfi deyil. Beləliklə, “Woman Unknown” festivaldan həm “Qızıl Şir”, həm də ən yaxşı qadın aktyor mükafatı ilə ayrılıb. Bu, filmin Venesiyada xüsusi uğurunu daha da əhəmiyyətli edir.

Və əsas sualımıza qayıdaq: “Qızıl Şir” niyə məhz bu filmə verildi?

Məncə, filmin Venesiyada qalib gəlməsinin əsas səbəbini üç istiqamətdə görmək olar:

Birincisi – mövzunun universallığı.
Mari-nin konkret hekayəsi Danimarkaya aid olsa da, müharibə, qadın, cəmiyyət və yaddaş münasibəti universaldır.

İkincisi – tarixi hadisəyə fərqli baxış.
Film İkinci Dünya müharibəsini döyüş səhnələri ilə deyil, müharibədən sonra cəmiyyətin insanlara münasibəti ilə göstərir.

Üçüncüsü – qadının tarixdəki mövqeyi.
Film “müharibə tarixini kim yazır?” sualına faktiki olaraq belə cavab verir: çox vaxt kişilər. May el-Toukhy isə həmin tarixin içində susdurulmuş qadının səsini ön plana çıxarır.

“Woman Unknown” sadəcə keçmişdə alman əsgəri ilə münasibətdə olmuş qadının hekayəsi deyil. Bu, müharibədən sonra cəmiyyətin “günahkar” elan etdiyi insanların hekayəsidir. Bu, qadının öz bədəni və keçmişi üzərində nə qədər söz sahibi ola bilməsi haqqında filmdir.

Və ən başlıcası, film bir sual verir: Müharibəni kişilər başladırsa, niyə onun utancını və cəzasını çox vaxt qadınlar daşımalıdır?

Məhz bu sual filmi sırf tarixi dramdan çıxarıb, müasir insan haqqında filmə çevirir.

May el-Toukhy-nin “Woman Unknown” filminin 83-cü Venesiya Film Festivalında “Qızıl Şir” qazanması da bu baxımdan təsadüfi seçim təsiri bağışlamır. Film həm tarixi yaddaşa, həm qadın hüquqlarına, həm də müharibənin insan taleyinə təsiri məsələsinə toxunur. Festivalın rəsmi kataloqunda da əsərin əsas ideyası məhz qadınların müharibə və müharibədən sonrakı dövrdə görünməyən təcrübələrini işıqlandırmaq kimi təqdim olunur.

Əlbəttə ki indi hər birimizin əsas hədəfi tezliklə tam şəkildə filmə baxmaqdır. Görəsən bizim kinoteatr şəbəkələrimiz bu barədə düşünəcəkmi?

Şəkildə: Filmdən kadr

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)