Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kinematoqrafiyasının 1970-ci illərdə keçdiyi intellektual-psixoloji mərhələnin ən gizli və qiymətli incilərindən biri, 1972-ci ildə işıq üzü görən "Xatirələr sahili" bədii filmidir. Görkəmli sənədli kino ustası Yalçın Əfəndiyevin quruluş verdiyi bu yeganə tammetrajlı bədii ekran əsəri, sovet kinosunun ideoloji çərçivələrindən qaçaraq insanın daxili aləminə, vicdan sınaqlarına və zamanın mənəvi aşınmalarına güzgü tutan fəlsəfi bir dramdır.
Yaradıcı və texniki heyət
İşçi adı: "Mən dəniz kənarında böyümüşəm"
Ssenari müəllifi: Oqtay Orucov
Quruluşçu rejissor: Yalçın Əfəndiyev
Quruluşçu operator: Zaur Məhərrəmov
Bəstəkar: Xəyyam Mirzəzadə
Rəssamlar: Firəngiz Qurbanova, Fikrət Əhədov
İstehsalçı: "Azərbaycanfilm" kinostudiyası
Xronometraj: 63,5 dəqiqə
Ulduzlar ansamblı və səs əməkdaşlığı
Film dövrünün ən parlaq, vizual xarizması və dramatik potensialı yüksək olan aktyor heyətini bir araya gətirmişdir:
Tofiq Mirzəyev (Aydın): Daxili saflığını və uşaqlıq ideallarını qorumağa çalışan, cəmiyyətdəki mənfi dəyişikliklərlə barışmayan baş qəhrəman. Maraqlıdır ki, onun rolunu ekranda Tofiq Mirzəyev canlandırsa da, personajı dahi sənətkar Şahmar Ələkbərov səsləndirmişdir. Bu səs sintezi obraza müstəsna bir fəlsəfi dərinlik qatmışdır.
Həsənağa Turabov (Kamran): Həyatın real, bəzən isə praqmatik tərəfini seçən xarakter.
Əliabbas Qədirov (İmran), Rafiq Əzimov (Vəli), Gümrah Rəhimov (Səlim): Hərəsi fərqli bir sosial zümrəni və mənəvi seçimi təmsil edən dostlar.
Amaliya Pənahova və Leyla Şıxlinskaya: Filmdə qadın zərifliyini və daxili dramatizmi tamamlayan xarakterlərə həyat vermişlər.
Süjet xətti və "müharibə uşaqları"nın vicdan sınağı
Süjet "film-düşüncə" xətti üzərində qurulub. Ekran əsəri İkinci Dünya müharibəsinin ən ağır, aclıq və itkilərlə dolu illərini Bakıda, Xəzər dənizinin sahilində birgə keçirmiş beş dostun taleyindən bəhs edir. Müharibə dövründə bir tikə çörəyi bölüşən, bir-birinə təmənnasız dayaq olan bu uşaqlar artıq böyüyüblər. Onlar cəmiyyətdə mövqe tutublar: biri alim, biri mühəndis, digəri fəhlə olub.
Filmin mərkəzində dayanan əsas fəlsəfi sual budur: İnsanlar ağır sınaq və faciə anlarında nümayiş etdirdikləri o böyük mənəvi saflığı, təmizliyi və dostluq sadiqliyini sülhün, nisbi rahatlığın və maddi rəqabətin hökm sürdüyü dövrdə qoruyub saxlaya bilirlərmi?
İllər keçdikcə həyat bəzi dostları prinsiplərindən güzəştə getməyə məcbur edir, daxili korrupsiyaya uğradır. Aydın Tofiq Mirzəyev isə bu aşınmaya qarşı təkbaşına müqavimət göstərən, keçmişin təmiz xatirələrinə xəyanət etməyən yeganə personaj kimi çıxış edir.
Rejissorun imtinası və sənədli estetikanın bədii kinoya təsiri
"Xatirələr sahili" filminin pərdəarxası istehsalat tarixi də maraqlı faktlarla zəngindir. Rejissor Yalçın Əfəndiyev sənədli film mütəxəssisi idi. O, ilk öncə Oqtay Orucovun təqdim etdiyi ssenarini çox şablon və bədii cəhətdən zəif hesab edərək filmi çəkməkdən qətiyyətlə imtina etmişdir.
Yalnız ssenari kökündən dəyişdirildikdən, süjetə sənədli kinonun gətirdiyi o təbii, montajsız həyat nəfəsi və real insan müşahidələri daxil edildikdən sonra çəkilişlərə başlanıldı. Operator Zaur Məhərrəmovun kamerası Xəzər sahilini, Bakı küçələrini sadəcə fon kimi deyil, personajların daxili monoloqunu vizuallaşdıran canlı bir obraz kimi lentə almışdır. Dəniz sahili filmdə itirilmiş uşaqlığın, təmizliyin və vicdanın simvoluna metaforasına çevrilir.
Xəyyam Mirzəzadənin simfonik fəlsəfəsi
Filmin tempini və psixoloji gərginliyini tənzimləyən ən güclü bədii vasitə dahi bəstəkar Xəyyam Mirzəzadənin simfonik musiqisidir. Musiqi filmdə personajların dilə gətirə bilmədiyi peşmanlıqları, daxili sarsıntıları və keçmişə duyulan mənəvi həsrəti tamaşaçıya ötürən əsas dramaturji element rolunu oynayır.
Nəticə
"Xatirələr sahili" Azərbaycan kinosunda "yeni dalğa" rüzgarlarının əsdiyi, gəncliyin mənəvi axtarışlarını ekrana gətirən fərqli və intellektual bir sənət nümunəsidir. Filmin çəkilməsindən onilliklər keçsə də, insanın öz keçmişi, uşaqlıq idealları və vicdanı qarşısında hesabat verməsi ideyası bu gün də bəşəri aktuallığını qoruyub saxlayır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(02.09.2026)
