Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kinosunun unudulmaz ekran əsərlərindən olan, 2002-ci ildə tamamlanmış "Hacı Qara" filmi, milli dramaturgiyamızın banisi Mirzə Fətəli Axundovun ölməz pyesinin ikinci və yeganə səsli ekran variantıdır.
Tanınmış rejissor Cahangir Mehdiyevin rəhbərliyi ilə ərsəyə gələn bu musiqili-macəra komediyası, yalnız xəsisliyin tənqidi deyil, həm də çəkiliş tarixçəsi, aktyor taleləri və daxilində gizlənən kəskin ictimai-siyasi alt mətnləri ilə milli kino tariximizdə xüsusi bir araşdırma mövzusudur.
1993–2002: Bir filmin 9 illik iqtisadi və tarixi sınağı
Filmin ən mürəkkəb tərəfi çəkiliş müddətidir. Layihəyə hələ 1993-cü ildə Azərbaycanın həm iqtisadi böhran, həm də Qarabağ müharibəsi şəraitində olduğu ən çətin dövrdə başlanmışdı.
Maliyyə iflası və fasilələr: Dövlət tərəfindən ayrılan vəsaitin inflyasiya səbəbindən tamamilə dəyərsizləşməsi çəkilişlərin dəfələrlə dayanmasına səbəb oldu. Hətta elə dövrlər oldu ki, filmin mənsub olduğu materialların lentlərin saxlanma müddəti keçirdi.
9 illik istehsal: Rejissor Cahangir Mehdiyev və "Aydın" kommersiya mərkəzinin fədakarlığı sayəsində film yalnız 2002-ci ildə tam təhvil verilə bildi və ilk rəsmi nümayişi 2 avqust 2003-cü ildə Milli Kino Günündə baş tutdu.
Axundov pyesindən fərqli siyasi-satirik alt qatları
Yazıçı İsi Məlikzadə və Cahangir Mehdiyevin ortaqlığı ilə yazılan ssenari klassik pyesi sadəcə təkrarlamır, ona dövrün geosiyasi reallıqlarına uyğun kəskin etiraz xətləri əlavə edir:
Erməni köçünün ifşası: Filmdə ermənilərin Ohan Yüzbaşı və Mkrtç obrazları vasitəsilə çar Rusiyasının dəstəyi ilə zaman-zaman Azərbaycanın ən münbit torpaqlarına süni şəkildə necə köçürülməsi ilk dəfə komediya janrında açıq şəkildə tənqid olunur.
Çar məmurlarının riyakarlığı: Fuad Poladovun canlandırdığı Pristav Aleksandr Mamedoviç obrazı, imperiya məmurlarının yerli müsəlman əhaliyə qarşı yürütdüyü assimilyasiya və "parçala, hökm sür" siyasətinin satirik və dahi bir təcəssümüdür.
Məhəbbət leytmotivi: Heydər bəy və Sonanın lirik sevgisi, pyesdəki quru qaçaqmalçılıq xəttini yumşaldaraq filmi lirik-musiqili komediya formatına gətir.
Səhnəarxası maraqlı faktlar və böyük sənətkarların vidalaşması
Məlik Dadaşovun son böyük rolu: Azərbaycan kinosunun dahi mənfi obrazlar ustası Məlik Dadaşov Ohan Yüzbaşı rolunun çəkilişləri bitdikdən bir müddət sonra 1996-cı ildə vəfat etdi. Film ekranlara 2002-ci ildə çıxdığı üçün tamaşaçılar böyük sənətkarın bu son şah əsərini onun ölümündən illər sonra izləyə bildilər.
Səyavuş Aslanın "Hacı Qara" fərqi: Səyavuş Aslan obrazı daha əvvəl teatrda oynamış sənətkarlardan fərqli olaraq, Hacı Qaranı sadəcə nifrət ediləsi xəsis yox, həm də psixoloji olaraq pulun əsirinə çevrilmiş bədbəxt və tragikomik bir insan kimi təqdim etdi. Onun intihara cəhd səhnəsi bəşəri sarsıntının yumorla sintezidir.
Əjdər Həmidovun Kərəməlisi: Filmdə Hacı Qaranın nökəri Kərəməli rolunu oynayan Əjdər Həmidov, ssenariyə daxil olmayan bir çox improvizasiyaları dahi aktyor Səyavuş Aslanla canlı şəkildə meydanda qurmuşdu.
Musiqi dünyası: Arif Məlikov və Ramiz Rövşən imzası
Filmin vizual keyfiyyəti qədər onun musiqi tərtibatı da şah əsərdir. SSRİ xalq artisti, dahi bəstəkar Arif Məlikovun bəstələdiyi şux və ritmik melodiyalar ekran əsərinə xüsusi dinamika qatıb. Mahnıların sözlərinin xalq şairi Ramiz Rövşənə məxsus olması isə musiqili nömrələrdəki satira və fəlsəfəni daha da dərinləşdirmişdir.
Nəticə
2002-ci ilin "Hacı Qara"sı sadəcə bir pyes adaptasiyası deyil; o, müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan kinematoqrafiyasının yaşamaq uğrunda verdiyi mübarizənin rəmzidir. Ağır blokada və maliyyəsizlik dövründə belə, böyük sənətkarların bir araya gələrək yaratdığı bu rəngli və musiqili dünya bu gün də tamaşaçını ekran qarşısına toplamağı bacarır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(01.09.2026)
