Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
İran kinosunun müasir, cəsur və ən səs-küylü rejissorlarından biri olan Reza Dormishianın "Lantouri" (2016) filmi, insanı sarsıdan, real hadisələrə əsaslanan dram-triller ekran işidir.
Berlin Beynəlxalq Film Festivalının "Panorama" bölməsində nümayiş etdirilən bu film, İranda qadınlara qarşı törədilən ən qorxunc cinayətlərdən birini — asid (turşu) hücumlarını və İslam cinayət hüququndakı "qisas" (gözə göz) qanununu radikal bir dildə müzakirəyə çıxarır.
Filmin mövzusu nədir? (Süjet xətti)
Hadisələr Tehranda fəaliyyət göstərən, varlı ailələrin evlərini soyan, insanları qarət edən və uşaq qaçıran "Lantouri" adlı cinayətkar küçə dəstəsinin ətrafında qurulub. Bu dəstənin üzvləri cəmiyyətdəki ədalətsizliklərdən və yoxsulluqdan travma almış gənclərdir.
Eşq və obsesiya: Dəstənin rəhbəri Paşa, cəmiyyətdə insan haqları, xüsusilə də edam və qisas cəzalarına qarşı mübarizə aparan, müstəqil, cəsur jurnalist və aktivist Məryəmə dəlilər kimi aşiq olur.
Cinayət: Paşanın xəstə dərəcədə obsessiv duyğuları və evlilik təklifi Məryəm tərəfindən rədd edilir. Bu rədd cavabını həzm edə bilməyən və vəhşiləşən Paşa, küçənin ortasında Məryəmin üzünə turşu (asid) ataraq onun vizual görünüşünü tamamilə məhv edir və gözlərini kor qoyur.
Böyük paradoks və intiqam: Filmin ən dramatik və fəlsəfi tərəfi bundan sonra başlayır. İllər boyu dövlətin tətbiq etdiyi "gözə göz" qisas qanununa qarşı çıxan, bağışlamağı müdafiə edən Məryəm, bu qorxunc hücumdan sonra daxili bir çevriliş yaşayır. O, qanuni haqqından istifadə edərək Paşanın da gözlərinin asidlə kor edilməsini — yəni şəriət qanununa uyğun rəsmi qisas tələb edir.
Filmin bədii strukturu və üslubu
Rejissor Reza Dormishian filmi klassik dram formatında deyil, yalançı sənədli film (mockumentary) üslubunda çəkib.
Sosioloji sorğu: Ekran işi boyu sosioloqlar, insan haqları müdafiəçiləri, dindar mühafizəkarlar və sıravi vətəndaşlar kameraya baxaraq hadisəni şərh edirlər. Hər bir qrup cinayəti öz pəncərəsindən analiz edir, bu ise izləyicini vahid bir hakim olmaqdan uzaqlaşdırıb cəmiyyətin dərinliyinə endirir.
Klip estetikası və sürət: Filmin ilk yarısı olduqca dinamik, sürətli montajlar və musiqili klip estetikası ilə gənclərin yeraltı həyatını göstərir. İkinci yarı isə xəstəxana və məhkəmə divarları arasında keçən, izlənilməsi psixoloji baxımdan olduqca ağır, çılpaq bir realizmə çevrilir.
Aktyor heyəti
Filmdə İran kinosunun ən parlaq ulduzları yer alıb:
Navid Mohammadzadeh (Paşa) — Həm aşiq, həm də bir canavara çevrilən cinayətkar rolunda göstərdiyi performans tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.
Maryam Palizban (Məryəm) — Qisas və bağışlamaq dilemması arasında qalan aktivist qadın xarakterini canlandırır.
Baran Kosari (Baran) — "Lantouri" dəstəsinin digər fəal və çılğın üzvü rolundadır.
Filmin xülasəsi və tənqidi qiymət
"Lantouri" filmi sadəcə bir cinayət dramı deyil, müasir İran gəncliyinin iqtisadi böhranlar, sinfi fərqlər və totalitar qaydalar qarşısındakı çarəsizliyinin, aqressiyasının sosioloji analizidir. Rejissor tamaşaçıya çox ağır bir sual ünvanlayır: Sizə qarşı edilən ən böyük vəhşilikdən sonra, illərlə müdafiə etdiyiniz humanizm ideyalarına sadiq qala bilərsinizmi, yoxsa içinizdəki intiqam alovuna təslim olarsınız?
Film, xüsusilə tibbi əməliyyat və asid hücumunun nəticələrini göstərən qrafik vizuallarına görə zəif əsəbə malik izləyicilər üçün çətin ekran işi olsa da, İran kinosunun ən cəsur sənədli-bədii incilərindən biri hesab olunur.
Sarsıdıcı final: Məryəmin yekun qərarı
Filmin kulminasiya nöqtəsi və sonluğu, izləyicini mənəvi baxımdan gərgin və ağır bir sınaq qarşısında qoyur. Uzun sürən məhkəmə çəkişmələrindən sonra dövlət orqanları Məryəmin qisas tələbini təmin edir. Tibb işçilərinin və rəsmi şəxslərin iştirakı ilə xəstəxana otağında qisas qanununun icra anı yetişir. Paşa çarpayıya bağlanır və tibbi pipet vasitəsilə onun gözlərinə asid damcıladılması tapşırığı birbaşa zərərçəkmiş kimi Məryəmə verilir.Paşa qorxu və peşmanlıq içində ağlayaraq ölümünü diləyərkən, Məryəm pipeti onun gözlərinə yaxınlaşdırır. Otaqdakı gərginlik pik həddə çatdığı anda, Məryəm illər boyu müdafiə etdiyi prinsiplərə, daxili insanlığına geri dönür və Paşanı bağışladığını elan edir. O, qisas hüququndan imtina edərək cinayətkarın kor edilməsinə icazə vermir. Məryəm bu qərarı ilə Paşaya acıdığı üçün deyil, onunla eyni canavarlıq səviyyəsinə enmək istəmədiyi və içinə düşdüyü sonsuz intiqam zəncirini qırmaq üçün bu addımı atır. Filmin son kadrlarında bu bağışlamanın Paşa üçün əslində ömürlük vicdan əzabına çevrilməsi və cəmiyyətin fərqli təbəqələrinin bu qərara verdiyi ziddiyyətli reaksiyalar göstərilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.08.2026)
