Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
1990-cı ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında rejissor və ssenarist Hüseyn Mehdiyev tərəfindən lentə alınmış "Şahid qız" bədii filmi, Azərbaycan kino tarixinin ən mürəkkəb, eyni zamanda ən cəsarətli keçid dövrü ekran əsərlərindən biridir. Sovet İttifaqının süqutu, 20 Yanvar faciəsi və milli azadlıq hərəkatının pik nöqtəsinə təsadüf edən bu dövrdə çəkilən film, sadəcə bir siyasi detektiv deyil, həm də çökməkdə olan totalitar sistemin fərdlər üzərindəki amansız təzyiqini əks etdirən güzgüdür.
Süjet xətti: ekoloji faciədən dövlət terroruna
Filmdəki hadisələr sahil şəhərlərindən birində yerləşən kimya zavodunun zəhərli tullantıları dənizə axıtması ilə başlayır. Bu ekoloji cinayət nəticəsində yaxınlıqdakı sanatoriyada dincələn günahsız uşaqlar kütləvi şəkildə zəhərlənərək həyatlarını itirirlər. Lakin hadisənin böyüməsinin qarşısını almaq və xalqın qəzəbindən qorunmaq istəyən dövlət məmurları reallığı gizlətməyə çalışırlar.
Həmin ərəfədə televiziyanın gənc diktoru Rəna təsadüfən gecə vaxtı törədilən gizli bir qətlin şahidi olur. Güc strukturları dərhal hərəkətə keçərək onu "yeganə şahid" kimi nəzarətə götürürlər. Lakin tezliklə aydın olur ki, milis orqanlarının məqsədi şahidi qorumaq deyil, onun susmasını təmin etmək və həqiqətin üstünü örtməkdir. Siyasi hakimiyyət ölkədə baş qaldıran demokratik hərəkatı boğmaq, xalqın diqqətini əsas problemlərdən yayındırmaq üçün yeni cinayətlər silsiləsi planlaşdırır. Ədaləti bərpa etməyə çalışan prinsipial müstəntiq Tofiq və digər dürüst insanlar bu nəhəng bürokratik maşının qarşısında tənha qalırlar.
Filmin bədii-estetik və kinematografik özəllikləri
Dövrün Real Ab-havası: Rejissor Hüseyn Mehdiyev 1990-cı ilin gərgin siyasi ab-havasını, insanların daxilindəki qorxu, şübhə və eyni zamanda azadlıq axtarışını vizual dilə çox uğurla köçürmüşdür. Filmdəki boz tonlar, qaranlıq küçələr və boğuq dəniz mənzərələri sistemin çürüməsini simvolizə edir.
Sənədli Realizm və Siyasi Sifarişin Rəddi: Film sovet senzurasının zəiflədiyi bir dövrdə çəkildiyi üçün dövlət orqanlarının korrupsiya və cinayət şəbəkəsini heç bir bəzək vurmadan, çılpaqlığı ilə ifşa edir. Burada "müsbət sovet milisi" obrazı yoxdur; əksinə, qanun keşikçilərinin cinayətkarlarla işbirliyi ön plana çıxarılır.
Ustadların İttifaqı: Filmin əsas uğurlarından biri də rolların ifaçılarının düzgün seçilməsidir. Həsən Məmmədovun canlandırdığı müstəntiq obrazı daxili sarsıntıları və peşəkar vicdanı ilə yadda qalır. Azərbaycan kinosunun iki nəhəng siması — Həsən Məmmədov və Leyla Şıxlinskayanın məşhur "Gün keçdi" filmindən illər sonra bu dramda yenidən tərəf-müqabili olması kino tənqidçiləri tərəfindən ekran əsərinin ən maraqlı bədii gedişlərindən biri kimi dəyərləndirilir. Sənubər İsgəndərli isə Rəna obrazı ilə çarəsizlik və müqavimət arasındakı qadın psixologiyasını dərindən ötürə bilmişdir.
Yaradıcı heyət və aktyor ansamblı
Filmin quruluşçu rejissoru və ssenari müəllifi Hüseyn Mehdiyev, quruluşçu operatoru Rafiq Quliyev, bəstəkarı isə Azər Dadaşovdur.
Ekran əsərində əsas rolları və xarakterik obrazları Azərbaycan kinosunun ustad sənətkarları canlandırmışlar. Baş rollarda müstəntiq Tofiq obrazı ilə Həsən Məmmədov və şahid qız Rəna rolunda Sənubər İsgəndərli çıxış edir. Filmdə həmçinin Leyla Şıxlinskaya Leyla obrazını, Rza Xudiyev Orxan, Çingiz Şərifov isə Akif rolunu ifa etmişdir. Bununla yanaşı, Həsənağa Turabov, Rasim Balayev, Muxtar Maniyev və Ramiz Əzizbəyli kimi qüdrətli aktyorlar da epizod və xarakterik rollarda öz ustad oyunları ilə filmə böyük rəng qatmışlar.
Nəticə və kino tariximizdəki yeri
"Şahid qız" filmi Azərbaycan kino tarixində sadəcə bir detektiv hekayəsi deyil, eyni zamanda fərdin totalitar idarəçilik sisteminə qarşı barışmazlığının fəlsəfi manifestidir. Rejissor Hüseyn Mehdiyev tamaşaçıya çatdırır ki, ədalətin qorunmadığı və həqiqətin boğulduğu bir cəmiyyətdə hər bir fərd hər an potensial qurbana çevrilə bilər. Film bu gün də öz aktuallığını qoruyan dərin sosial ismarışları və güclü aktyor oyunu ilə Azərbaycan kinosunun qızıl fonuna daxil olan dəyərli sənət nümunəsidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.08.2026)
