Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Yaxın Şərq və Anadolu tarixinin gedişatını dəyişdirən, Anadolunu elmin, mədəniyyətin və ticarətin mərkəzinə çevirən liderlər arasında Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin hökmdarı Birinci Alaəddin Keyqubadın (1220–1237) xüsusi çəkisi var. Onun hakimiyyət illəri sadəcə hərbi qələbələrlə deyil, həm də fəlsəfi, memarlıq və iqtisadi yüksəlişlə xarakterizə olunur ki, bu dövr tarixçilər tərəfindən haqlı olaraq "Səlcuqlu intibahı" adlandırılır. Bu dahi hökmdarın həm dövlətçilik dühası, həm də şəxsi həyatının dramatik tərəfləri müasir kinematoqrafiyanın da diqqət mərkəzindədir.
Taxta gedən çətin yol və hərbi dühaya çevrilmə
Alaəddin Keyqubadın hakimiyyətə gəlişi asan olmamışdı. Qardaşı Birinci İzzəddin Keykavus ilə taxt mübarizəsində məğlub olduqdan sonra uzun illər Malatya qalasında məhbus həyatı yaşamışdı. Lakin bu sürgün və həbs illəri onu sarsıtmadı, əksinə, elmi, dövlət idarəçiliyini və strateji planlaşdırmanı dərindən öyrənməsi üçün bir məktəbə çevrildi. Qardaşının vəfatından sonra, 1220-ci ildə Səlcuqlu taxtına oturan Sultan Alaəddin qısa zamanda daxili iğtişaşlara son qoydu.
Onun hərbi dühasının ən parlaq nümunəsi Alanya (Kalonoros) qalasının fəthi və burada Səlcuqlu dövlətinin ilk böyük hərbi dəniz limanının, tərsanəsinin qurulması oldu. Aralıq dənizi və Qara dəniz sahillərində ticarət yollarını təhlükəsizliyə alan Sultan, xarici tacirlər üçün tarixdə ilk dəfə "dövlət sığortası" sistemini tətbiq etdi. Onun dövründə tikilən və ölkəni şəbəkə kimi bürüyən karvansaralar Anadolunu qlobal ticarətin mərkəzinə çevirdi.
Mövlanə Cəlaləddin Rumi ilə mənəvi bağlar və mədəniyyət yüksəlişi
Sultan Alaəddin Keyqubad təkcə qılınc deyil, həm də qələm və elm adamı idi. O, paytaxt Konyanı dövrün ən böyük İslam mədəniyyəti mərkəzlərindən birinə çevirdi. Sultanın bəşəriyyətə bəxş etdiyi ən böyük xidmətlərdən biri də dahi mütəfəkkir Mövlanə Cəlaləddin Rumini və onun atası Bəhaddin Vələdi Konyaya dəvət etməsi, onlara dövlət səviyyəsində ən yüksək ehtiramı göstərməsidir.
Mövlanə öz əsərlərində Sultan Alaəddini "ədalətli və müdrik hökmdar" kimi vəsf edirdi. Sarayında filosofları, memarları, şairləri cəm edən Keyqubad Anadoluda unikal bir memarlıq məktəbinin (Səlcuqlu memarlığı) bünövrəsini qoydu. Onun ucaltdığı məscidlər, mədrəsələr və saraylar (məsələn, Qubadabad Sarayı) bu gün də heyranlıq doğurur.
Siyasi gərginliklər və qəfil ölümün sirri
Həyatı böyük uğurlarla dolu olan Sultanın son illəri monqol təhlükəsinin kölgəsində keçdi. O, Şərq sərhədlərini qorumaq üçün böyük qalalar tikdirsə də, Xarəzmşah Cəlaləddin Mənguberdinin uzaqgörən olmayan siyasəti nəticəsində baş verən Yassıçəmən döyüşü (1230) iki böyük müsəlman dövlətini zəiflətdi və monqolların Anadoluya girişini sürətləndirdi.
1237-ci ildə Kayseridə xarici elçilərin şərəfinə verilən ziyafətdə Sultan Alaəddin Keyqubad qəfildən zəhərlənərək vəfat etdi. Tarixi qaynaqlar bu ölümün arxasında onun böyük oğlu İkinci Qiyasəddin Keyxosrovun və bəzi nüfuzlu əmirlərin (xüsusilə Sədeddin Köpəyin) dayandığını iddia edir. Bu qəfil və sirli ölüm bütöv bir imperiyanın çöküşünün başlanğıcı oldu.
Tarixi reallıq kinematoqrafiyada: "Eşq və taxt" filmi
Sultan Alaəddin Keyqubadın bu ziddiyyətli, sevgi, xəyanət, möhtəşəm qələbələr və saray intriqaları ilə dolu həyatı kino sənayesinin də diqqətindən qaçmayıb. Son dövrlərdə böyük tarixi layihələr sırasına daxil edilən və üzərində ciddi iş gedən "Eşq və taxt" bədii filmi məhz bu epoxanı hədəf alır.
Film haqqında əldə olunan kinematik məlumatlara görə, ekran işi sadəcə döyüş səhnələrindən ibarət olmayacaq. Ekran əsəri iki əsas xətt üzərində qurulur:
Taxt xətti: Alaəddin Keyqubadın qardaşı ilə mübarizəsi, həbsdən imperiyanın zirvəsinə ucalması və dövləti idarə edərkən qarşılaşdığı daxili xəyanətlər (Sədeddin Köpək intriqaları).
Eşq xətti: Sultanın Əyyubi şahzadəsi Qaziya Xatun (Melike Adile) ilə olan böyük sevgisi və bu sevginin saray daxilindəki güc balansına təsiri. Məlumdur ki, Sultan məhz Qaziya Xatundan olan oğlu İzzəddin Qılıncarslanı vəliəhd təyin etmək istəyirdi və bu addım sarayda böyük qısqanclıqlara, yekunda isə onun faciəvi ölümünə yol açan intriqalara səbəb olmuşdu.
"Eşq və taxt" filmi eyni zamanda Mövlanə cərəyanının Anadoluda yayılmasını, dövlətin mənəvi sütunlarının necə qurulduğunu vizual olaraq epik bir dillə tamaşaçıya təqdim etməyi hədəfləyir. Yüksək büdcəli dekorasiyalar və dövrün ruhunu əks etdirən kostyumlarla hazırlanan bu layihə, Səlcuqlu tarixinə tam fərqli bir vizual pəncərə açacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(17.07.2026)
