Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kinosunun 1990-cı illər mərhələsi sovet imperiyasının dağılmasından sonra insanların yaşadıqları psixoloji sarsıntıları, iqtisadi çətinlikləri və dəyişən dəyərlər sistemini əks etdirən filmlərlə xarakterizə olunur. Görkəmli rejissor Rasim Ocaqovun ekranlaşdırdığı "Həm ziyarət, həm ticarət" tammetrajlı bədii filmi məhz həmin dövrün canlı, səmimi və ibrətamiz bir güzgüsüdür. Film, qazanmaq naminə qürbətə üz tutan sadə Azərbaycan ziyalısının timsalında bütöv bir cəmiyyətin mənəvi sınağını işıqlandırır.
Rasim Ocaqov və Rüstəm İbrahimbəyov yaradıcılığının növbəti şedevri
Filmin uğurunun təməlində milli kinomuzun iki nəhəng imzasının – yazıçı-dramaturq Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi və Rasim Ocaqovun rejissor baxışı dayanır. Onların birgə işlədiyi bu ekran əsəri insan xarakterlərinin dərinliyi, dialoqların həm düşündürücü, həm də yumoristik dili ilə seçilir.
Çəkilişləri Bakıda və İstanbulda aparılan film, müstəqilliyin ilk illərində azərbaycanlıların xaricə, xüsusən də Türkiyəyə kütləvi şəkildə "alver" məqsədilə getdiyi tarixi dövrü vizual yaddaşa köçürür.
Obrazların təzadı və aktyorların unudulmaz oyunu
"Həm ziyarət, həm ticarət" filmi aktyor ifası baxımından milli kinomuzun ən zirvə nöqtələrindən biridir:
Hacı İsmayılov (Mustafa): Filmin əsas qəhrəmanı olan coğrafiya müəllimi Mustafa obrazı Hacı İsmayılovun ifasında unudulmaz bir xarakterə çevrilib. Mustafa köhnə dünyanın prinsipləri ilə yaşayan, vicdanlı, təmiz, lakin ailəsini dolandırmaq üçün məcburən İstanbula alverə gedən yazıq bir ziyalıdır. Onun yad bir mühitdə, ticarət dünyasında yaşadıqları həm güldürür, həm də ürək ağrıtır.
Nurəddin Mehdixanlı (Səlim): İkinci əsas obraz olan Səlim isə Mustafanın tam əksidir. O, yeni dövrün, kapitalizmin qaydalarına tez uyğunlaşan, rəhmsiz, pragmatik və qazanmaq üçün hər şeyə hazır olan bir gəncdir. İki fərqli dünyagörüşün toqquşması filmin əsas dramatik xəttini təşkil edir.
Səidə Quliyeva, Həmidə Ömərova, Cahangir Novruzov və digərləri: Filmdə rol alan digər ustad aktyorlar da Bakıdan İstanbula uzanan bu çətin yolda qarşılaşan insan tiplərini çox təbii şəkildə canlandırıblar.
Filmin süjet xətti və dəyişən insan taleləri
Süjetin mərkəzində coğrafiya müəllimi Mustafanın həyat yoldaşı ilə birlikdə İstanbula etdiyi səfər dayanır. Mustafa bu səfəri həm vaxtilə oxuduğu, xəritədə gördüyü yerləri ziyarət etmək (həm ziyarət), həm də bir az pul qazanmaq üçün Bakıdan apardığı bəzi malları satmaq (həm ticarət) imkanı kimi görür. Lakin İstanbulun amansız reallıqları, alver mühitinin qanunları və qohum hesab etdiyi Səlimin xəyanəti Mustafanı ağır mənəvi və maddi böhranla üz-üzə qoyur.
Müəlliflər film boyu tamaşaçıya çox mühüm bir sual ünvanlayırlar: İnsan hər cür maddi sıxıntıya baxmayaraq öz ləyaqətini, daxili təmizliyini qoruya bilərmi, yoxsa pulla idarə olunan yeni dünya onu da öz çarklarında əzəcək? Filmin sonunda Mustafanın hər şeyini itirməsinə rəğmən öz insanlığını qoruması, ekran əsərinin əsas mənəvi qələbəsidir.
Zamanın sınağından keçən ekran incisi
"Həm ziyarət, həm ticarət" filmi Emin Sabitoğlunun film üçün bəstələdiyi və İstanbul küçələrinin ruhunu əks etdirən hüznlü, lirik musiqisi ilə bütövləşir. 1990-cı illərin acı gerçəkliklərini ironiya və dramın vəhdətində təqdim edən bu film, bu gün də böyük maraq və nostalji ilə izlənilir.
Portalınızın oxucuları üçün bu məqalə, həm keçid dövrünün sosial çətinliklərini xatırlamaq, həm də Rasim Ocaqov kinosunun insana olan dərin sevgisini və fəlsəfəsini yenidən təhlil etmək baxımından çox zəngin və cəlbedici bir material olacaqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.06.2026)
