Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan Televiziyasının (AzTV) tamaşaçılara təqdim etdiyi "Səssiz səslər" bədii-sənədli film layihəsi milli yaddaşımızın ən qaranlıq, ağrılı və eyni zamanda şərəfli səhifələrinə işıq tutmaqda davam edir. Zamanın amansız burulğanlarında, xüsusilə sovet repressiyalarının qanlı illərində səsləri boğulmağa, adları tarixdən silinməyə çalışılan ziyalılarımızın ömür yolunu ekranlaşdıran layihənin budəfəki buraxılışı Azərbaycan poeziyasının azadlıq rəmzinə — Əhməd Cavada həsr olunub.
Hər epizodunda arxiv sənədlərinin reallığı ilə bədii bərpa (rekonstruksiya) kadrlarını peşəkarlıqla sintez edən layihə rəhbəri Həmid Əsədzadə, ssenari müəllifi Fərid Rəsulov və quruluşçu rejissor Fərid Əhmədov bu dəfə tamaşaçını sadəcə bir şairin deyil, bütöv bir xalqın istiqlal ruhunun necə sındırılmağa çalışıldığını göstərən dramatik bir səyahətə çıxarır.
Göylərə ucalan səsin boğulma cəhdi
Əhməd Cavad sadəcə şeir yazmırdı; o, üçrəngli bayrağın dalğalanışını, Göy gölün pıçıltısını, Qara dənizin çırpıntısını millətin ruhuna köçürürdü. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Dövlət Himninin müəllifi olan bir sənətkarın sovet rejiminin bərqərar olmasından sonra hər addımının izlənilməsi, Yazıçılar İttifaqının iclaslarında "pantürkist", "əks-inqilabçı" damğaları ilə hədəf seçilməsi filmdə psixoloji gərginliklə canlandırılır.
"Səssiz səslər" Əhməd Cavadı təkcə NKVD zindanlarında işgəncə görən bir məhkum kimi deyil, ideallarına son nəfəsinə qədər sadiq qalan əyilmez bir ziyalı kimi önə çıxarır. Onun dindirilmə protokolları, özünü heç vaxt günahkar bilməməsi və imperiyanın qanlı maşını qarşısındakı məğrur duruşu sənədli xronikanın dili ilə tamaşaçıya ötürülür.
Bir ailənin ortaq faciəsi: Şükriyyə xanımın bitməyən sürgünü
Filmin ən təsirli və daxili sarsıntı doğuran xətlərindən biri də şairin ömür-gün yoldaşı Şükriyyə Axundzadənin taleyidir. Rejim təkcə Əhməd Cavadın səsini kəsməklə kifayətlənmədi, onun ocağını, sevgisini də hədəf aldı. 1937-ci ilin oktyabrında şair güllələndikdən sonra, Şükriyyə xanımın "Vətən xaininin həyat yoldaşı" kimi Qazaxıstanın amansız ALJİR düşərgəsinə sürgün edilməsi, repressiya maşınının bir ailəni kökündən qoparmaq planının ilkin mərhələsi idi.
"Səssiz səslər" bu mənada təkcə Əhməd Cavadın deyil, onun simasında səsi əlindən alınmış bütöv bir ailənin, sürgünlərdə məhv olan Azərbaycan qadınının da fəryadını yenidən eşidilir edir.
Dağıdılmış yuva: Uşaq evlərində itən uşaqlıq
İmperiyanın amansızlığı bununla da bitmədi. Əhməd Cavad və Şükriyyə xanımın yurdu talan edildikdən sonra onların beş övladı — Niyazi, Aydın, Tuqay, Yılmaz və ailənin yeganə qızı Almaz "Xalq düşməninin övladları" kimi qeydiyyata alındı. Rejim onların təkcə valideynlərini deyil, uşaqlıqlarını, soyadlarını və bir-birlərini görmək hüququnu da əllərindən aldı.
Bakı, Gəncə, Ordubad uşaq evlərinə paylanaraq bir-birindən tamamilə təcrid olunan uşaqların taleyi filmin ən ağır dramatik xətlərindən birini təşkil edir. Yeganə qız övladı Almazın uşaq evində xəstələnərək vaxtsız vəfat etməsi, böyük oğlanları Niyazi və Aydının sonradan təqiblərə məruz qalaraq sürgün həyatı yaşaması, kiçik Yılmazın isə illər sonra atasının Əhməd Cavad olduğunu öyrənməsi sovet uşaq evlərində boğulan səssiz fəryadların vizual rəsmini çəkir. "Səssiz səslər" rubrikası bu acı reallıqları canlandırmaqla bütöv bir nəslin genosidə məruz qaldığını sənədlərlə sübut edir.
Zamana qalib gələn irs
AzTV-nin bu buraxılışı bir daha sübut edir ki, insanları güllələmək, ailələri sürgünə göndərmək və uşaqları bir-birindən qoparmaq olar, lakin millətin qan yaddaşına yazılmış misraları susdurmaq qeyri-mümkündür. 1937-ci ildə NKVD zirzəmisində "səssizləşdirilən" Əhməd Cavadın səsi, bu gün müstəqil Azərbaycanın hər bir guşəsində dövlət himni olaraq dalğalanır. "Səssiz səslər" layihəsi bu ekran əsəri ilə şairin, onun fədakar həyat yoldaşının və məhrumiyyətlər içində böyüyən övladlarının ruhu qarşısında növbəti bir ehtiram borcunu yerinə yetirir, keçmişimizi unutmamaq üçün tarixin ən ağır dərslərini vizual sənətin dili ilə gələcək nəsillərə ötürür.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.06.2026)
