Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Kino sadəcə vizual görüntü deyil; o, hər şeydən əvvəl sözdür, ideyadır və təfəkkürün ekrandakı əksidir. Azərbaycan kinematoqrafiyasında intellekti və ssenari mədəniyyətini tamamilə fərqli, modern bir mərhələyə daşıyan sənətkarlardan danışarkən, ağla gələn ilk imzalardan biri, şübhəsiz ki, Xalq artisti, ssenarist və rejissor Ramiz Fətəliyevdir. 2026-cı il iyunun 7-si bu böyük ustadın düz 80 illik yubileyidir. O, təkcə yerli deyil, keçmiş SSRİ məkanında bədii-siyasi və detektiv janrın ən unikal ustadlarından biri kimi adını tarixə silinməz hərflərlə yazdırıb.
Neft Mühəndisliyindən Moskva kino kurslarına uzanan yol
7 iyun 1946-cı ildə Bakıda anadan olan Ramiz Fətəliyevin ilkin gənclik illəri sənətdən uzaq görünən bir sahəyə – neft sənayesinə bağlı olub. O, 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Kimya İnstitutunu bitirsə də, içindəki yaradıcılıq alovu onu tamamilə fərqli bir səmtə yönəldir.
Həyatının əsas dönüş nöqtəsi 1972-ci ildə Moskvanın nüfuzlu *"Ali Rejissorluq və Ssenaristlər Kursu"nu* bitirməsi olur. Bu təhsil onun daxili potensialını cilalayır və o, böyük kinoya tam silahlanmış şəkildə qədəm qoyur. 1974-cü ildən etibarən onun yaradıcılıq bioqrafiyası rəsmən "Azərbaycanfilm" kinostudiyası ilə bağlanır.
SSRİ-ni fəth edən ssenari müəllifi
Ramiz Fətəliyev təkcə Bakıda oturub yerli filmlər yazan bir ssenarist deyildi. Onun qələminin gücü ittifaqın ən müxtəlif studiyalarında – Ukrayna, Özbəkistan, Rusiya və Ermənistanda rəğbətlə qarşılanırdı. SSRİ-nin müxtəlif kinostudiyalarında onun ssenariləri əsasında 20-dən çox bədii film lentə alınıb. Bunların arasında Ukraynada çəkilən "Öz səadəti" (1979), "Köhnə məktublar" (1981), "Qraçlar" (1982) və məşhur rejissor Rodion Naxapetovun "Mosfilm"də çəkdiyi "Təzə evlənənlər üçün çətir" (1986) filmləri kinosevərlərin yaddaşına birdəfəlik həkk olunub.
Onun ssenarilərindəki hadisələrin dinamikası, psixoloji gərginlik və personajların dərin intellektual dialoqları onu digər həmkarlarından fərqləndirən əsas cəhətlər idi. Təsadüfi deyil ki, Ramiz müəllim *1987–1991-ci illərdə Siyasi və Detektiv Romanların Sovet Assosiasiyasının vitse-prezidenti* vəzifəsini icra edib.
"Azərbaycanfilm"in intibah və böhran illərinin rəhbəri
Ramiz Fətəliyev kinomuzun idarəetmə sistemində də silinməz izlər qoyub. O, 1985–1986-cı illərdə "Azərbaycanfilm"in baş redaktoru, 1986–1995-ci illərdə isə kinostudiyanın direktoru* kimi fəaliyyət göstərib. Onun rəhbərlik etdiyi dövr həm sovet senzurasının zəiflədiyi "yenidənqurma" illərinə, həm də müstəqilliyin ilk çətin, maddi sıxıntılı mərhələsinə təsadüf edirdi. Məhz onun rəhbərliyi və dəstəyi ilə Azərbaycan kinosunda cəsarətli, fəlsəfi və tənqidi filmlər ərsəyə gəldi.
Onun ssenari müəllifi (bəzən də həmmüəllif) olduğu yerli şedevrlər bu gün də maraqla izlənilir:
"Birisigün, gecəyarısı" (1981) – Azərbaycan kinosunda kəşfiyyat janrının ən uğurlu nümunələrindən biri.
"Sizi dünyalar qədər sevirdim" (1985) – General Həzi Aslanovun şərəfli döyüş yoluna həsr olunmuş tarixi-bioqrafik ekran əsəri.
"Yaramaz" (1988) – Vaqif Mustafayevin rejissorluğu ilə çəkilən və sovet cəmiyyətinin mənəvi aşınmasını satirik dillə ifşa edən, dövrün partlayış effekti verən filmi (Ramiz Fətəliyev ssenari həmmüəllifidir).
"Aşkarsızlıq şəraitində" (1986) və "Burulğan" (1986) – Cəmiyyətin görünməyən tərəflərinə işıq tutan psixoloji dramlar.
Rejissorluq karyerası və ilk Heydər Əliyev obrazı
Ramiz Fətəliyev 2002-ci ildən etibarən özünü rejissor kürsüsündə də sınamağa başlayır və bu sahədə də uğur qazanır. Onun ilk irihəcmli rejissor işi İsa Nəcəfovun "Gecə yarısı qətl" romanının motivləri əsasında çəkdiyi "Bir anın həqiqəti" (2003) 12 seriyalı bədii televiziya filmidir.
Tarixi Fakt: "Bir anın həqiqəti" filmi Azərbaycan kino tarixində Ümummilli Lider Heydər Əliyevin bədii obrazının yaradıldığı ilk ekran əsədir.
Daha sonra o, rejissor kimi "Məhəllə" (2003) komediyasına, Rusiyanın NTV kanalı üçün "Qraf Krestovski" (2004) serialına və böyük tarixi əhəmiyyət kəsb edən "Hökmdarın taleyi" (2008) filminə quruluş verib. O, həmçinin unudulmaz "Dolu" (2012) filminin redaktoru olaraq gənc nəslin hərbi-vətənpərvərlik ruhunun formalaşmasına da öz töhfəsini verib.
İctimai-siyasi fəaliyyəti və dövlət mükafatları
Ramiz Fətəliyev təkcə sənət adamı deyil, həm də ölkənin taleyüklü dövrlərində səsini ucaldan bir ziyalı olub. O, 1990–1995-ci illərdə əvvəlcə Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı, daha sonra Milli Məclisin üzvü* kimi fəaliyyət göstərib, Xocalı faciəsini araşdıran parlament komissiyasının rəhbəri olub.
Dövlət onun yaradıcılığını hər zaman yüksək qiymətləndirib. Ramiz Fətəliyev Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatıdır. 2016-cı ildə kino sənətindəki uzunmüddətli və səmərəli fəaliyyətinə görə Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə eyni vaxtda həm "Xalq artisti" fəxri adına, həm də "Şöhrət" ordeninə" layiq görülüb. 2019-cu ildə isə Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqının "Milli Kino Mükafatı" ilə təltif edilib.
Əbədi irs və müdrik ağsaqqal obrazı
Ramiz Fətəliyev bu gün Azərbaycan mədəniyyətinin canlı mənəvi ensiklopediyası, kinomuzun müdrik ağsaqqalıdır. Onun vaxtilə verdiyi hər bir müsahibə, geridə qoyduğu intellektual mülahizələr bu gün də gənc ssenaristlər və rejissorlar üçün əsl dərslik xarakteri daşıyır. Səhhəti bu gün yaradıcılığa imkan vermir, amma o, daim aktualdır. Şablonlardan uzaq, hər zaman orijinal və cəsarətli düşünməyi bacaran Ramiz Fətəliyev, adını Azərbaycan mədəniyyət tarixinə silinməz hərflərlə yazdıran, ömrünü sənətə və millətə xidmətə həsr etmiş əsl ziyalı örnəyidir. Ustad sənətkarın zəngin yaradıcılıq irsi hələ də gənc kinematoqrafçılar tərəfindən dərindən öyrənilir və hər zaman öyrəniləcəkdir.
Yubileyiniz mübarək, əziz Ramiz müəllim!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.06.2026)
