Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kino tarixində elə ekran əsərləri var ki, onlar sadəcə bir şəxsiyyətin bioqrafiyasını deyil, bütöv bir dövrün xaosunu, sarsıntılarını və ictimai-siyasi mənzərəsini özündə daşıyır. 1971-ci ildə "Mosfilm" və "Azərbaycanfilm" kinostudiyalarının müştərək istehsalı kimi işıq üzü görən "Ulduzlar sönmür" tammetrajlı bədii filmi məhz belə epik ekran əsərlərindəndir.
Görkəmli dövlət xadimi, yazıçı, dramaturq və həkim Nəriman Nərimanovun ziddiyyətli, faciəvi və fədakar ömür yoluna həsr olunan bu film, sovet dövrünün sərt senzura çərçivələrinə rəğmən milli kinomuzun ən cəsarətli nümunələrindən biri kimi qəbul edilir.
İki nəhəng imzadan doğan ssenari: rejissor və yazıçı tandemi
Filmin bu qədər dərin və təsirli alınmasının əsas səbəbi onun yaradıcı nüvəsində dayanan sənətkarlardır. Filmin quruluşçu rejissoru – həm SSRİ-də, həm də beynəlxalq miqyasda, xüsusilə Vyetnam milli kinosunun formalaşmasında böyük nüfuza malik olan Əjdər İbrahimov idi. Onun miqyaslı təfəkkürü filmə epik nəfəs gətirmişdi. Ssenari müəllifi isə Azərbaycan ədəbiyyatında fəlsəfi-tarixi nəsrin banilərindən olan, hər cümləsində milli təəssübkeşlik gizlənən İsa Muğanna (Hüseynov) idi.
Onların birgə fəaliyyəti sayəsində film sadəcə sovet ideologiyasını tərənnüm edən bir xronika olmadı. Müəlliflər Nərimanovun daxili çırpıntılarını, Şərq dünyasını cəhalətdən qurtarmaq istəyən bir ziyalının fərdi dramını ön plana çıxarmağı bacardılar.
Rolların bölüşdürülməsi: riskli və uğurlu kastinq seleksiyası
"Ulduzlar sönmür" filminin aktyor heyəti həm Moskva, həm də Bakı kino məktəbinin ulduzlarını bir araya gətirmişdi. Baş rola – Nəriman Nərimanov obrazına rus aktyoru Vladimir Samoylovun dəvət edilməsi əvvəlcə yerli mühitdə birmənalı qarşılanmamışdı. Lakin Samoylovun nümayiş etdirdiyi yüksək aktyorluq məharəti, xarakterin daxili əzəmətini və kədərini vizual olaraq tamaşaçıya ötürməsi bu seçimin nə qədər doğru olduğunu sübut etdi.
Filmdə digər diqqətçəkən xətt Hacı Zeynalabdin Tağıyev obrazı idi. Sovet rejiminin burjuaziyaya mənfi münasibət bəslədiyi bir dövrdə, görkəmli aktyorumuz İsmayıl Osmanlı böyük mesenatı elə bir ləyaqət, təmkin və aristokratizmlə canlandırdı ki, obraz filmin ən yaddaqalan xarakterlərindən birinə çevrildi. Dünyanın tanınmış bəstəkarı Arif Məlikovun film üçün bəstələdiyi simfonik musiqi və milli muğam elementlərinin sintezi isə kadrlardakı dramatik gərginliyi ikiqat artırırdı.
Süjetin coğrafiyası və tarixi həqiqətlər
Ekran əsəri Nərimanovun həyatının ən müxtəlif dönəmlərini – onun gənclik illərini, Bakıdakı həkimlik və maarifçilik fəaliyyətini, Həştərxan sürgününü, Moskvada Leninlə apardığı çətin siyasi müzakirələri və Şərq xalqlarının azadlığı uğrunda apardığı mübarizəni əhatə edir.
Filmin çəkilişləri geniş bir coğrafiyada – Bakı, Həştərxan çölləri, Volqa çayı sahili və Moskvada aparılmışdı. 70 mm-lik xüsusi genişformatlı lentlərə köçürülən bu kadrlar dövrün vizual keyfiyyət standartlarını üstələyirdi. Rejissor minlərlə insanın iştirak etdiyi kütləvi xalq səhnələrini lentə almaqla dövrün oyanış və inqilab ab-havasını tam dolğunluğu ilə bərpa edə bilmişdi.
"Ulduzlar sönmür" filmi, Nəriman Nərimanovu sadəcə sovet rəhbəri kimi deyil, öz xalqının və Şərq dünyasının taleyi üçün hər anını fəda edən böyük bir ideoloq kimi gələk nəsillərə tanıdan, zamanın sınağından keçmiş unudulmaz bir ekran incisidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(03.06.2026)
