Müəllif: MeltemDemirkıran / İstanbul

Tərcümə və uyğunlaşdırma: Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk kinosu dünya kinematoqrafiyasının ən özünəməxsus istiqamətlərindən biridir. Teatrçılar dövründən başlayaraq Yeşilçam mərhələsinə, Milli kino anlayışından yeni türk kinosuna qədər bu sahədə son dərəcə dəyərli filmlər ərsəyə gəlmişdir. Bununla belə, bəzi ekran əsərləri var ki, bədii və ideya baxımından güclü olmalarına baxmayaraq, lazım olan diqqəti görməmişdir. Aşağıda həmin filmlərdən bəziləri təqdim olunur.

“Arabesk” – Ertem Eğilmez, 1988

Rollarda: Şener Şen, Müjde Ar, Uğur Yücel

“Arabesk” filmi Türk kinosunda absurd üslubun ilk və ən diqqətçəkən nümunələrindən biri hesab olunur. Film klassik arabesk melodramlarının quruluşuna uyğun şəkildə – mahnılarla başlayan bir atmosferlə açılır. Lakin bu forma əslində həmin dövrün arabesk filmlərinə yönəlmiş tənqidi və satirik yanaşmanın daşıyıcısıdır.

Filmdə aktyorların öz real adları ilə çıxış etməsi də arabesk janrının şablonluğunu vurğulayan mühüm detallardan biridir. Süjet varlı ailədən olan bir qızla kasıb bir gəncin mümkünsüz sevgisi üzərində qurulsa da, hadisələr şişirdilmiş və absurd tərzdə təqdim olunur.

Rejissor Ertem Eğilmez filmi tamamladıqdan sonra onun nümayişini görə bilməmiş vəfat etmişdir. Bu baxımdan film həm də Yeşilçam ənənəsinə daxildən yönəlmiş tənqidi baxış kimi qiymətləndirilə bilər.

“Ada” – Süreyya Duru, 1988

Rollarda: Türkan Şoray, Rutkay Aziz

“Ada” filmi insan münasibətlərinin zamanla necə dəyişdiyini və fərdi seçimlərin talelərə necə təsir etdiyini göstərən psixoloji dramdır.

Filmdə şəhər həyatından bezərək adaya köçən kişi ilə şəhərdə qalaraq qızını tək böyüdən qadının hekayəsi təqdim olunur. Eser adlı qadın həyatın çətinlikləri qarşısında müstəqil qərarlar verməyə məcbur qalır. Qızının gələcəyi ilə bağlı seçim isə onu keçmişi ilə üz-üzə gətirir.

İllər sonra baş verən bu qarşılaşma, əslində, yarımçıq qalmış münasibətin və hisslərin yenidən dəyərləndirilməsinə çevrilir. Film eyni zamanda rejissor Süreyya Durunun son işi kimi də əhəmiyyətlidir.

“Qarpız qabığından gəmilər düzəltmək” – Ahmet Uluçay, 2001

Rollarda: İsmail Hakkı Taslak, Boncuk Yılmaz, Ahmet Uluçay, Kadir Kaymaz

Ahmet Uluçayın ilk filmi olan bu əsər rejissorun şəxsi həyatından izlər daşıyır və qeyri-peşəkar aktyorların iştirakı ilə çəkilmişdir. Film poetik realizm üslubunda qurulmuş, təbii və səmimi anlatımı ilə seçilir.

Süjet kənddə yaşayan iki uşağın – Recep və Mehmetin – kinoya olan böyük sevgisini və öz imkanları ilə film göstərmək üçün göstərdikləri səyi təsvir edir. Onların gündəlik həyatı ilə böyük xəyalları arasında qurulan bu paralel xətt filmə həm hüzünlü, həm də ümidverici bir atmosfer qazandırır.

Film 2001-ci ildə tamamlanmasına baxmayaraq, yalnız bir neçə il sonra nümayişə çıxmışdır.

“Muhsin Bey” – Yavuz Turgul, 1987

Rollarda: Şener Şen, Uğur Yücel, Sermin Hürmeriç

“Muhsin Bey” Türk kinosunun ən incə psixoloji və sosial müşahidələrə əsaslanan filmlərindən biridir. Film köhnə musiqi mədəniyyətinə bağlı olan bir prodüserlə məşhur olmaq istəyən gənc arasında qurulan münasibət üzərindən inkişaf edir.

Əsər zamanın dəyişməsi fonunda dəyərlərin aşınmasını və fərdin bu dəyişiklik qarşısında tutduğu mövqeyi təsvir edir. Film eyni zamanda “hər kəsə yaxşılıq etmək olarmı?” sualını da tamaşaçı qarşısında qoyur.

“Anayurt Oteli” – Ömer Kavur, 1985

Rollarda: Macit Koper, Şahika Tekand, Serra Yılmaz

Yusuf Atılganın romanı əsasında çəkilən bu film Türk kinosunda psixoloji dərinliyi ilə seçilən əsərlərdən biridir.

Baş qəhrəman Zebercet zahirən sakit və adi bir həyat sürsə də, daxilində ciddi psixoloji gərginlik yaşayır. Onun gündəlik həyatında formalaşan təkrarlanan davranışlar və takıntılar zamanla daha da dərinləşir.

Otelə gələn bir qadın isə Zebercetin həyatında dönüş nöqtəsinə çevrilir və onun psixoloji vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirir.

“Vavien” – Yağmur Taylan, Durul Taylan, 2009

Rollarda: Engin Günaydın, Binnur Kaya, Ercan Kesal, İlker Aksum

“Vavien” gündəlik həyatın içində gizlənən psixoloji gərginlikləri və insanın daxili dünyasındakı ziddiyyətləri qara yumor üslubunda təqdim edən filmdir.

Celal adlı obrazın ailə həyatı fonunda inkişaf edən hadisələr insan münasibətlərindəki gizli konfliktləri üzə çıxarır.

“Sevmek Zamanı” – Metin Erksan, 1965

Rollarda: Sema Özcan, Müşfik Kenter

Bu film Türk kinosunda ən fərqli və fəlsəfi sevgi hekayələrindən biri hesab olunur. Əsərdə bir kişinin qadının özünə deyil, onun təsvirinə aşiq olması mövzusu işlənir.

Bu yanaşma reallıq ilə ideal arasındakı sərhədləri sorğulayır və sevgi anlayışına qeyri-ənənəvi baxış təqdim edir. Film çəkildiyi dövrdə geniş nümayiş imkanı əldə etməsə də, sonradan kult status qazanmışdır.

“Sarmaşık” – Tolga Karaçelik, 2015

Rollarda: Nadir Sarıbacak, Hakan Karsak, Kadir Çermik

Film bir gəmidə məcburi şəkildə qalan ekipaj üzvlərinin arasında yaranan iyerarxik və psixoloji qarşıdurmanı təsvir edir.

Qapalı məkan şəraitində inkişaf edən hadisələr insan davranışlarının sərhədlərini və hakimiyyət münasibətlərini açıq şəkildə göstərir.

“Gölge Oyunu” – Yavuz Turgul, 1992

Rollarda: Şener Şen, Şevket Altuğ, Sermin Hürmeriç

Bu film realist və fantastik elementləri birləşdirərək fərqli üslubda təqdim olunur.

İki əsas obrazın həyat yolu vasitəsilə insan münasibətləri, vicdan və məsuliyyət mövzuları işlənir.

“Gülen Adam” – Kartal Tibet, 1989

Rollarda: Kemal Sunal, Ahmet Sezerel, Bilge Zobu, Aydan Burdan

Film doğulduğu gündən etibarən daim gülən bir insanın hekayəsini təqdim edir. Bu qeyri-adi vəziyyət tibbi araşdırma mövzusuna çevrilir.

Əsər zahirdə komik görünən bir situasiya üzərindən cəmiyyətin psixoloji durumuna və insanların emosional vəziyyətinə işarə edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Şəkildə: “Arabesk” filmindən kadr