Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"
“Arşın mal alan” Azərbaycan mədəniyyətinin zirvə əsərlərindən biridir. Əsərin müəllifi, böyük bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli 1913-cü ildə yazdığı eyniadlı operetta ilə Şərqdə ilk musiqili komediya ənənəsini yaratmışdı. Bu ölməz əsər bir neçə dəfə ekranlaşdırılıb. Lakin 1965-ci ildə çəkilən rəngli film versiyası xüsusi yer tutur.
1965-ci il ekran işi Tofiq Tağızadənin rejissorluğu ilə “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında lentə alınıb. Ssenari müəllifləri Tofiq Tağızadə və Muxtar Dadaşovdur. Film musiqili komediya janrında çəkilmiş və texniki baxımdan dövrü üçün kifayət qədər mükəmməl ekran həlli ilə seçilmişdir.
Süjet və ideya xətti
Hadisələr XX əsrin əvvəllərində Bakıda cərəyan edir. Varlı gənc Əsgər evlənmək istəyir, lakin dövrün adət-ənənələrinə görə gələcək həyat yoldaşını görmədən ailə qurmalıdır. Bu qayda ilə razılaşmayan Əsgər dostu Süleymanın köməyi ilə arşın mal satan tacir qiyafəsinə girir və evlərə parça satmaq bəhanəsi ilə qızları görməyə başlayır.
Bu sadə və komik süjet əslində köhnə adətlərlə yeni düşüncə arasındakı qarşıdurmanı göstərir. Film sevginin seçim azadlığı üzərində qurulmalı olduğunu yumor və musiqi dili ilə çatdırır.
Aktyor heyəti
Film güclü aktyor ansamblı ilə yadda qalır:
Həsən Məmmədov – Əsgər
Leyla Şıxlinskaya – Gülçöhrə
Ağadadaş Qurbanov – Soltan bəy
Nəcibə Məlikova – Cahan xala
Hacı Murad Yagizarov – Süleyman
Xuraman Hacıyeva – Asya
Aktyor oyunu teatr pafosundan uzaq, daha canlı və təbii təqdim olunur ki, bu da filmi əvvəlki ekran versiyalarından fərqləndirir.
Musiqinin yenidən nəfəs alması
Operettanın musiqi əsasını Üzeyir Hacıbəyli yaratsa da, 1965-ci il filmində musiqi tərtibatı və redaktəsi görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirov tərəfindən işlənmişdir. Bu yenilənmə ekran estetikasına uyğunlaşdırılmış, melodiyalara daha zəngin orkestr çaları verilmişdir.
“Sevgili canan”, “Arşın mal alan” və digər məşhur nömrələr film boyu emosional xətti aparan əsas qüvvəyə çevrilir. Musiqi burada sadəcə müşayiət deyil — süjetin hərəkətverici enerjisidir.
Estetik və tarixi əhəmiyyət
1945-ci ildə çəkilmiş ilk film versiyası böyük beynəlxalq uğur qazanmışdı. Lakin 1965-ci il versiyası artıq rəngli formatda, daha müasir kino dili ilə təqdim edildi. Dekorasiyalar, kostyumlar və kadr quruluşu milli koloritlə zəngindir.
Film həm milli kimliyi qoruyur, həm də universal romantik komediya ruhunu saxlayır. Bu isə onu zamanın sınağından çıxaran əsas amillərdəndir.
Sosial və fəlsəfi qat
“Arşın mal alan” zahirən şən və yumoristik filmdir. Lakin dərin qatında qadın azadlığı, fərdi seçim hüququ və sosial stereotiplərin tənqidi dayanır. Əsgərin maska taxaraq azad seçim axtarması cəmiyyətin sərt qaydalarına qarşı simvolik etirazdır.
Film deyir ki, sevgi məcburiyyətlə yox, könüllü seçimlə qurulmalıdır.
Son söz
“Arşın mal alan” sadəcə bir musiqili komediya deyil — o, Azərbaycan mədəniyyətinin vizit kartıdır. 1965-ci il ekran versiyası klassik operettanı yeni nəfəs, yeni vizual dinamika və yeni aktyor enerjisi ilə təqdim etdi.
İllər keçir, dövrlər dəyişir, amma Əsgərin arşını hələ də sevgi ölçür.
Və bu ölçü heç vaxt köhnəlmir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.03.2026)
