Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
İyirmialtılar 1966-cı ildə istehsal olunmuş və 1918-ci ildə Bakıda baş verən mürəkkəb siyasi hadisələrə, sovet tarixşünaslığında “26 Bakı komissarı” kimi təqdim edilən şəxslərin taleyinə həsr edilmiş ekran əsəridir. Filmin rejissoru Aydın Kazımzadədir.
Bu film sovet ideoloji xəttinin ən parlaq kino nümunələrindən biri kimi qəbul olunur və hadisələri məhz həmin dövrün rəsmi baxış bucağından təqdim edir.
İdeologiya və ekran
“İyirmialtılar” yalnız tarixi hadisəni göstərmir — o, tarixi yozur və istiqamətləndirir. Personajlar fərdi xarakterdən çox ideoloji simvollardır. Onların daxili dünyası, şəxsi tərəddüdləri və psixoloji mürəkkəbliyi arxa plana keçir; ön planda isə “ideya uğrunda mübarizə” dayanır.
Səhnələrdə pafos, nitqlərdə qətiyyət, musiqidə dramatizm hakimdir. Rejissor hadisələri emosional yüksəklikdə təqdim edərək tamaşaçını qəhrəmanlıq duyğusuna kökləməyə çalışır. Bu isə sovet kino estetikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri idi: fərdi insanı deyil, kollektiv ideyanı ucaldan sənət.
Psixoloji və fəlsəfi qat
Bu gün filmi fərqli suallarla izləmək mümkündür:
İdeologiya insan taleyini nə dərəcədə formalaşdırır?
Fərd ideyanın içində əridikdə, onun şəxsi kimliyi harada qalır?
Tarix qəhrəman yaradır, yoxsa qəhrəman obrazı sonradan tarixə uyğunlaşdırılır?
“İyirmialtılar” bu baxımdan sadəcə siyasi film deyil — o, kollektiv şüurun necə formalaşdırıldığını göstərən ekran laboratoriyasıdır. Burada insan yox, ideya ölməzdir. İnsan isə ideyanın daşıyıcısı kimi təqdim olunur.
Müasir baxış
Bu gün filmə emosional deyil, analitik yanaşmaq mümkündür. O, bir tərəfdən sovet təbliğat mexanizminin sənət üzərində qurduğu təsiri açıq şəkildə göstərir, digər tərəfdən isə Azərbaycan kinosunun 1960-cı illər mərhələsinin estetik xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayır.
“İyirmialtılar”a baxmaq – təkcə 1918-ci ilə deyil, həm də 1966-cı ilin siyasi düşüncəsinə baxmaqdır. Çünki film iki zamanın məhsuludur: göstərdiyi dövr və çəkildiyi dövr.
Ən nəhayət
“İyirmialtılar” bizə bir həqiqəti xatırladır: tarix təkcə baş verənlər deyil, necə təqdim edilənlərdir. Ekran isə həmin təqdimatın ən güclü vasitəsidir. Bu filmə baxarkən biz hadisələri deyil, hadisələrin ideoloji səhnələşdirilməsini izləyirik — və məhz burada kino sənəti ilə siyasətin yolları kəsişir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
