Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
Hər bir film işi öz dövrünün dili, ritmi və ruhu ilə danışır. Lakin nadir ekran əsərləri var ki, yalnız hadisənin yox, insanlığın dərin qatlarını da izah edir. “Birsigün gecəyarısı…” filmi məhz belə ekran əsəridir. Bu film 1981‑ci ildə rejissor Arif Babayev tərəfindən çəkilmiş, Azərbaycanın ilk çekistlərinin fəaliyyətinə həsr olunmuş dramatik macəra işidir. Film həm sovet dövrünün kinematoqrafik ənənələrini, həm də xalqın yaddaşında iz qoyan milli kontekstləri birləşdirir.
Tarixi məqam və mərkəzi ideya
“Birsigün gecəyarısı…” yalnız tarixi süjet deyil — bu, ideallar uğrunda mübarizənin, gələcəyin qorunması üçün ən çətin anlarda verilən qərarların ekran dilidir. Film 1921‑ci ilin aprel ayında baş verən olaylara işıq salır və Sovet Azərbaycanına qarşı hazırlanan əksinqilabi qiyamın pozulması üçün fəaliyyət göstərən fövqəladə komissiyanın əməliyyatlarını təsvir edir. Bu dövr Azərbaycan tarixinin kritik məqamlarından biridir və film bu ağır məqamları yalnız faktların deyil, insanların daxili ruh mübarizəsinin prizmasından göstərir.
Film göstərir ki, millətin taleyi yalnız front xəttində deyil, həm də gizli missiyalarda, səssiz gecələrdə və vicdanın sınağı ilə üz-üzə qaldığı anlarda formalaşır.
Obrazlar — insanın vəzifəsi ilə vicdanı arasında
Filmin obrazları yalnız rollardan ibarət deyil — onlar tarix və insan arasında körpüdür. Bu ekran əsərində milli kimlik, vətənə sədaqət və məsuliyyət anlayışları bir-birinə qarışır:
Nəriman Nərimanov obrazı vasitəsilə film yalnız konkret bir şəxsiyyətin deyil, ideallar uğrunda mübarizə edən xalqın portretini çəkir.
Digər qəhrəmanlar — Baba Əliyev, Yakov Zinoyeviç, İsrafil bəy və başqaları — fərqli baxışlara və həyat yoluna malik olsalar da, hamısı böyük bir məqsədin bir parçasıdır.
Bu obrazlar ekran vasitəsilə mənəvi sınaqdan keçən insanları göstərir: onlar yalnız əmrlərə tabe olmayan, həm də daxili əminlik və vicdanla hərəkət edən şəxslərdir.
Dramaturgiya və estetika — səssiz gücün ifadəsi
Arif Babayev kino dilində yalnız hadisələri deyil, həm də psixoloji gərginliyi ustalıqla əks etdirir. Film süjetini dramatik örtük altında təqdim etməklə tamaşaçını yalnız baxışla deyil, eyni zamanda düşüncə ilə də dialoqa çağırır.
Azərbaycan kinematoqrafiyasında bu cür əsərlər mövcuddur ki, onlarda ekran yalnız görüntülər toplusu deyil, düşüncənin güzgüsüdür. “Birsigün gecəyarısı…” bunun ən tipik nümunəsidir. Film ikonika ilə ideyanı, detektiv elementlərlə milli yaddaşı ustalıqla birləşdirir və göstərir ki, tarix yalnız keçmiş deyil — o, bu günə də mesajlar daşıyır.
Mükafatlar və kino tarixində yeri
Bu ekran işi təkcə tamaşaçıla deyil, həm də peşəkar ictimaiyyətlə dialoq qurub. Film yaradıcı heyətinə SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin “çekistlər və sərhədçilər haqqında ən yaxşı kino əsəri” üçün mükafat qazandırıb, daha sonra isə Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Bu mükafatlar filmə yalnız rəsmi qiymət demək deyil — millətin yaddaşında qalıcı yer tutduğunun əyani göstəricisidir.
Niyə bu film bugün də vacibdir?
“Birsigün gecəyarısı…” bugünkü tamaşaçı üçün də aktuallığını qoruyur, çünki o, yalnız müəyyən bir dövrün hadisələrini deyil, insanın öz missiyası ilə daxili vicdanı arasında sınaqdan keçdiyi anları əks etdirir. Bu ekran işi bizə xatırladır ki:
Tarixi hadisələr yalnız baş verənlərdən ibarət deyil, onların arxasında duran insanlar və onların ruh mübarizəsindən formalaşır.
Hər bir qərar — nə qədər çətin olmasa da — həm fərdi, həm də kollektiv məsuliyyət daşıyır.
Milli kimlik yalnız qanunla deyil, həm də vicdanla qorunur.
Bu baxımdan film yalnız kino tariximizin parçası deyil — oxunması, fikir ayrılığı və ruhani düşüncə ilə yenidən dialoqa girilməsi lazım olan bir sənət əsəridir.
Son söz
“Birsigün gecəyarısı…” yalnız bir detektiv-epopeya deyil. Bu film — tarix, insan və vicdan arasında üçbucağın düşüncəli təhlilidir. Əsər bizi ruhun sınağına çəkir, qərarlarımızın yalnız bu günümüzü deyil, gələcəyimizi də formalaşdırdığını xatırladır. Bu ekran işi tamaşaçını rahatca baxmağa deyil, düşünməyə çağırır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(21.01.2026)
