Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən bir film sadəcə incəsənət nümunəsi olmur. O, müəyyən bir dövrün düşüncə tərzini, qorxularını və susdurulmuş həqiqətlərini özündə cəmləyən mənəvi sənədə çevrilir. 1977-ci ildə Xalq yazıçısı Elçinin povesti əsasında rejissor Arif Babayev tərəfindən çəkilmiş “Arxadan vurulan zərbə” filmi də məhz belə ekran əsərlərindəndir. Bu filmə baxarkən tamaşaçı təkcə süjeti izləmir — o, dövrün içində dolaşan etimadsızlıq mühitini hiss edir.

Bu ekran işi sovet Azərbaycan kinosunda insan münasibətlərinin qaranlıq tərəfinə yönəlmiş nadir nümunələrdəndir. Burada baş verən hadisələr konkret bir cinayət və ya konflikt ətrafında qurulsa da, filmin əsas sualı daha dərindir: insanı insan edən dəyərlər nə zaman sarsılır?

Ən təhlükəli düşmən – içimizdə olan

“Arxadan vurulan zərbə”nin əsas ideya xətti bir həqiqəti üzə çıxarır: insanın ən zəif nöqtəsi onun inamıdır. Qəhrəmanlar açıq təhlükəyə qarşı möhkəmdir, amma dost bildiklərinin içində gizlənən xəyanət qarşısında acizdirlər.

Film açıq şəkildə göstərir ki, düşmən bəzən kənardan gəlmir. O, səninlə eyni masada oturur, eyni sözü deyir, eyni yolu gedir. Və məhz bu yaxınlıq xəyanəti daha dağıdıcı edir. Çünki arxadan vurulan zərbə yalnız bədəni yox, ruhu yaralayır.

Arif Babayev bu məqamları dramatik pafosla yox, düşünülmüş səssizliklə təqdim edir. Kamera uzun-uzadı üzlərdə dayanır, baxışlar danışır, sözlər yarımçıq qalır. Bu sükutun içində tamaşaçı anlayır ki, bəzən həqiqət qışqırmır — o, baxışlarda gizlənir.

Psixoloji qat və daxili sarsıntı

Filmdəki gərginlik fiziki qarşıdurmadan çox, daxili toqquşmalardan yaranır. Obrazlar bir-birinə şübhə ilə baxmağa başlayır, etibar parçalanır, insan insana yadlaşır. Bu psixoloji aşınma filmin əsas dramatik yükünü daşıyır.

“Arxadan vurulan zərbə” bu baxımdan təkcə detektiv elementlərə söykənən ekran işi deyil. O, insan psixologiyasının sarsılma anlarını təhlil edən ciddi bədii-publisistik əsərdir. Film göstərir ki, davamlı şübhə mühiti insanı tədricən içindən dağıdır.

Dövrün ruhu və gizli mesajlar

Filmi yalnız süjet səviyyəsində oxumaq onu yarımçıq başa düşmək deməkdir. Bu ekran əsəri sovet dövrü cəmiyyətində formalaşmış susqunluq, qorxu və etimadsızlıq mühitinin bədii ifadəsidir. Açıq danışmağın təhlükəli olduğu bir zamanda xəyanət səssiz şəkildə normallaşırdı.

Bu mənada “Arxadan vurulan zərbə” dövrün ruhunu dolayısı ilə ifşa edir. Film birbaşa ittiham etmir, amma hər kadrda bir sual var:

bu mühit insanı buna məcbur edir, yoxsa insan özü bu mühiti yaradır?

Bu günlə səsləşən məqamlar

Filmin illər keçməsinə baxmayaraq aktuallığını itirməməsinin səbəbi sadədir: insan münasibətlərinin mexanizmi dəyişməyib. Zaman dəyişir, amma xəyanətin forması yox.

Bu gün də “arxadan vurulan zərbələr” var — fərqli adlarla, fərqli üsullarla. Film tamaşaçını məhz buna görə narahat edir: o, keçmişdən danışsa da, bu günün aynasına çevrilir.

Son söz

“Arxadan vurulan zərbə” — bir hadisənin yox, bir düşüncə tərzinin filmidir. O, tamaşaçıya hazır hökmlər təqdim etmir, əksinə onu suallarla baş-başa qoyur.

Bəlkə də filmin ən güclü tərəfi elə budur:

o, bizi başqasını ittiham etməyə yox, öz mövqeyimizi düşünməyə vadar edir.

Çünki arxadan vurulan zərbə həmişə başqasından gəlmir.

Bəzən o, susduğumuz yerdən başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)