Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Klassik Azərbaycan Kinosu: “Dədə Qorqud” (1975)

Rejissor: Tofiq Tağızadə

Ssenari müəllifləri: Anar, Rüstəm İbrahimbəyov

Ədəbi əsas: “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı

Çəkilmə ili: 1975

Janr: Tarixi-epik dram

İstehsal: “Azərbaycanfilm” kinostudiyası

Dil: Azərbaycan dili

Format: Rəngli

Filmin ümumi mənzərəsi

“Dədə Qorqud” filmi Azərbaycan kinosunda milli yaddaşın, türk ruhunun və epik düşüncə tərzinin ən möhtəşəm ekran təcəssümlərindən biridir. Bu film sadəcə tarixi süjet deyil — xalqın yaddaşından gələn səsin kinodakı formasıdır.

Ekran əsəri bizi Oğuz dünyasına aparır: mərdlik, sədaqət, sözə hörmət, torpaq və namus anlayışlarının hələ dəyər olduğu bir zamana. Film keçmişi ideallaşdırmaq üçün deyil, kim olduğumuzu xatırlatmaq üçün çəkilib.

Süjet və əsas ideya

Filmin süjeti “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının motivləri üzərində qurulub. Hadisələr Oğuz elində baş verən mübarizələr, daxili çəkişmələr və düşmənlə qarşıdurmalar fonunda inkişaf edir.

Bu mübarizələrin mərkəzində isə bir fikir dayanır: elin birliyi, sözün qüdrəti, insanın öz kökünə sədaqəti.

Dədə Qorqud obrazı süjetin hərəkətverici qüvvəsi deyil, mənəvi oxudur. O, hadisələri idarə etmir — yön göstərir. Film tamaşaçıya sual verir:

güc hardadır — qılıncdamı, yoxsa sözdə?

xalqı yaşadan nədir — torpaq, yoxsa yaddaş?

Dədə Qorqud obrazı – mənəvi simvol

Dədə Qorqud bu filmdə bir insan yox, zamanlarüstü simvoldur:  xalq müdrikliyi, yaddaşın qoruyucusu, sözün müqəddəsliyidir.

Onun dediyi hər kəlmə nəsihət deyil, hökm deyil — yol göstəricidir. Dədə Qorqud danışanda zaman dayanır, çünki o, keçmişlə gələcək arasında körpüdür. Bu obraz filmin fəlsəfi dərinliyini müəyyənləşdirir.

Aktyor oyunu və obrazlar qalereyası

Filmdə aktyor ansamblı epik janrın tələblərinə uyğun qurulub. Obrazlar pafoslu deyil, ağırdır; şişirdilmiş emosiyalar yox, daxili güc ön plandadır.

Qəhrəmanlar az danışır, amma hərəkətləri ilə danışır. Bu, dastan ruhuna sadiqliyin göstəricisidir. Xüsusilə kollektiv səhnələrdə aktyor oyunu bir nəfərin yox, elin obrazını yaradır.

Rejissor işi və kino dili

Tofiq Tağızadə bu filmdə: geniş planlar, təbiət mənzərələri, kütləvi səhnələr və monumental mizansenlər vasitəsilə epik kino dili qurur. Kamera qəhrəmanları ucaldır, amma ideallaşdırmır. Təbiət fon deyil — mənanın bir hissəsidir. Musiqi və vizual ritm bir-birini tamamlayaraq dastan atmosferini gücləndirir.

Fəlsəfi və milli məna

“Dədə Qorqud” filmi milli kimlik haqqında açıq mesaj verir: Xalq silinmir — unutdurulanda yox olur.

Söz yaşadıqca el yaşayır.

Bu film: tarixi yaddaş, milli özünüdərk, mənəvi varislik haqqında ciddi və məsuliyyətli ekran əsəridir. Burada qəhrəmanlıq təkcə döyüş deyil — dəyərə sadiqlikdir.

Azərbaycan kino tarixində yeri

“Dədə Qorqud”: Azərbaycan kinosunun ən böyük tarixi-epik layihələrindən biridir. Milli dastanın kinoda sanballı və hörmətli təqdimatıdır. Azərbaycan kino dilində epik janrın zirvələrindəndir.

Bu film milli kinomuzun ideoloji yox, mənəvi manifestidir.

Bu ekran əsəri əyləndirmək üçün yox, xatırlatmaq üçün çəkilib. Kimliyini, kökünü və sözün dəyərini anlamaq istəyən hər kəs üçün mütləq baxılmalı klassikdir.

O ki qaldı filmin tənqidinə, guya ssenari müəllifi Anar Dədəd Qorqudu cılızlaşdırıb, Qazan xanı, Bamsı Beyrəyi rüsvayçı hala salıb, bu fikiri səsləndirənlər, kimə çamur atmırlar ki?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)