Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

“Fətəli xan” (1947) filminin rejissoru Rza Təhmasib Azərbaycan kino və teatr sənətində realist məktəbin əsas simalarından biridir. Onun yaradıcılığında tarixi mövzular romantik pafosdan daha çox nizamlı dramaturgiya və ideya intizamı ilə seçilir. “Fətəli xan” filmində də rejissor hadisələrə emosional yox, daha çox dövlətçilik prizmasından yanaşır.

Rza Təhmasib üçün Fətəli xan obrazı fərdi qəhrəmanlıqdan çox, tarixi missiya daşıyıcısıdır. Bu yanaşma filmin bütün strukturunda hiss olunur: obrazlar fərdi dramatik talelərdən çox, siyasi proseslərin iştirakçıları kimi təqdim edilir. Rejissor məhz bu üsulla tarixi materialı mifləşdirmədən, onu ideoloji baxımdan sistemləşdirir.

Müqayisəli publisistik təhlil: “Fətəli xan”, “Nəsimi” və “Babək”

Azərbaycan tarixi kinosunu formalaşdıran üç əsas film — “Fətəli xan” (1947), “Nəsimi” (1973) və “Babək” (1979) — əslində eyni ideyanın müxtəlif tarixi mərhələlərdə və fərqli estetik dillərdə ifadəsidir.

Dövlətçilik modeli

“Fətəli xan”: Dövlətçilik ideyası siyasi birlik və mərkəzləşmə üzərindən təqdim olunur. Burada əsas silah qılınc deyil, siyasi ağıl və diplomatiyadır.

“Nəsimi”: Dövlət anlayışı birbaşa mövcud deyil, ideoloji və mənəvi müstəvidə təqdim olunur. Burada hakimiyyətə qarşı fikrin azadlığı ön plandadır.

“Babək”: Dövlətçilik üsyan və silahlı müqavimət üzərində qurulur. Azadlıq ideyası kütləvi xalq hərəkatı formasını alır.

Bu müqayisədə “Fətəli xan” daha rasional, “Babək” daha emosional, “Nəsimi” isə fəlsəfi-estetik xarakter daşıyır.

Qəhrəman obrazının təqdimatı

Fətəli xan — siyasi lider, təşkilatçı, strateq

Nəsimi — fikir şəhidi, ideoloji üsyançı

Babək — xalq qəhrəmanı, hərbi lider

Bu fərqlər Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərində milli müqavimətin necə forma dəyişdirdiyini göstərir.

Kino dili və dövrün təsiri

“Fətəli xan” daha çox klassik sovet kino estetikasına söykənir: statik kadrlar, patetik dialoqlar, ideoloji vurğular. “Babək” monumental miqyas və kütləvi səhnələrlə, “Nəsimi” isə poetik simvolika ilə seçilir. Bu da göstərir ki, Azərbaycan tarixi kinosu zamanla sadə tarixi nəqldən mürəkkəb bədii təfəkkürə doğru inkişaf edib.

Analitik nəticə: “Fətəli xan” niyə bu gün də aktualdır?

“Fətəli xan” filmi bu gün yalnız tarixi maraq doğuran ekran əsəri deyil. O, müasir dövrdə də aktual olan bir sualı ortaya qoyur: dövlət gücləmi qurulur, yoxsa ağılla?

Film açıq şəkildə göstərir ki:

parçalanma zəiflik yaradır,

şəxsi ambisiya ümumi məqsədi dağıdır,

tarixi liderlik emosiyadan deyil, məsuliyyətdən doğur.

Məhz bu baxımdan “Fətəli xan” sonrakı tarixi filmlər üçün ideoloji başlanğıc nöqtəsi rolunu oynayıb. Əgər “Babək” milli müqavimətin emosional zirvəsidirsə, “Fətəli xan” onun siyasi təməlidir.

Azərbaycan kinosunun tarixi xəritəsində bu film milli yaddaşın formalaşmasında ilkin mərhələ kimi xüsusi yer tutur. O, tarixə nostalji ilə deyil, düşüncə ilə baxmağı öyrədən nadir ekran əsərlərindən biridir.

Şəkildə: Filmdən kadr

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.01.2026)