Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Hər bir müstəqil dövlətin varlığını, idarəetmə formasını və vətəndaşlarının hüquqlarını müəyyən edən ən ali sənəd onun Konstitusiyasıdır. Azərbaycan xalqı üçün 12 noyabr təkcə bir təqvim günü deyil, həm də milli dövlətçilik tariximizdə yeni bir mərhələnin — müstəqil, demokratik və hüquqi dövlət quruculuğunun rəsmi başlanğıc nöqtəsidir.
Tarixi zərurət və konstitusiya quruluşunun keçmişi
Azərbaycanın konstitusiya tarixi zəngin və mürəkkəb mərhələlərdən keçib:
Cümhuriyyət dövrü: 1918–1920-ci illərdə cəmi 23 ay mövcud olmuş Şərqin ilk demokratik respublikası — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti gərgin tarixi-siyasi şərait səbəbindən dövlətin Əsas Qanununu qəbul etməyə macal tapmamışdı.
Sovet dövrü: Ölkəmizin ilk Konstitusiyası 1921-ci il mayın 19-da qəbul edilib. Daha sonra SSRİ konstitusiyalarına uyğunlaşdırılmış 1925, 1927, 1937 və nəhayət 1978-ci il konstitusiyaları qüvvədə olub. Xüsusilə 1978-ci il Konstitusiyasında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin prinsipiallığı sayəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu təsbit olunmuşdu.
1995-ci İl: müstəqil Azərbaycanın ilk əsas qanunu
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkədə baş verən siyasi böhranlar və idarəetmə boşluqları yeni, müstəqil dövlətin tələblərinə cavab verən Konstitusiyanın hazırlanmasını zəruri edirdi. 1995-ci ilin mayında Heydər Əliyevin sədrliyi ilə xüsusi Konstitusiya Komissiyası yaradıldı və layihə ümumxalq müzakirəsinə çıxarıldı.
1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən ümumxalq səsverməsində (referendumda) seçicilərin 86 faizi iştirak etdi və onların 91,9 faizi yeni Konstitusiyanın qəbuluna səs verdi. Əsas Qanun 1995-ci il noyabrın 27-də rəsmi olaraq hüquqi qüvvəyə mindi. 1996-cı il fevralın 6-da imzalanmış Fərmanla isə 12 noyabr ölkəmizdə Konstitusiya Günü elan edildi.
Konstitusiyanın quruluşu və əsas prinsipləri
Müstəqil Azərbaycanın 5 bölmə, 12 fəsil və 158 maddədən ibarət olan Konstitusiyası müasir dünya standartlarına uyğun mütərəqqi dəyərləri özündə birləşdirir:
Xalq hakimiyyəti: Konstitusiyaya görə, Azərbaycan dövlətində hakimiyyətin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır.
Hakimiyyət bölgüsü: Dövlət hakimiyyəti qanunvericilik (Milli Məclis), icra (Prezident) və məhkəmə hakimiyyəti olmaqla üç müstəqil qola bölünür.
İnsan hüquq və azadlıqları: Əsas Qanunun maddələrinin təxminən üçdə biri (48 maddə) bilavasitə insan və vətəndaş hüquqlarının, azadlıqlarının təminatına həsr olunub. Burada yaşamaq hüququ, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, mülkiyyət hüququ və təhsil hüququ ali dəyər kimi qorunur.
Zamanın tələbinə uyğun yenilənmələr
Cəmiyyətin və dövlətin inkişafı ilə paralel olaraq, Konstitusiyamız da təkmilləşdirilib. Ölkəmizdə indiyədək üç dəfə — 24 avqust 2002-ci il, 18 mart 2009-cu il və 26 sentyabr 2016-cı il tarixlərində ümumxalq referendumları keçirilərək Əsas Qanuna mühüm əlavə və dəyişikliklər edilib. Bu islahatlar insan hüquqlarının daha səmərəli müdafiəsinə (məsələn, vətəndaşların birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət hüququ), dövlət idarəçiliyinin çevikliyinin artırılmasına (vitse-prezidentlik institutunun yaradılması) və iqtisadi azadlıqların genişləndirilməsinə xidmət edib.
Tam suverenlik və ərazi bütövlüyü şəraitində konstitusiya
Uzun illər ərzində torpaqlarımızın işğal altında olması səbəbindən Konstitusiyamızın hüquqi qüvvəsi ölkəmizin bütün ərazisində tam tətbiq oluna bilmirdi. Lakin 2020-ci ilin Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam bərpa edildi. Bu gün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ölkənin hər bir qarışında — Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda da tam hüquqi qüvvəyə malikdir.
Nəticə etibarilə, 12 Noyabr – Konstitusiya Günü hər bir vətəndaşın öz hüquq və vəzifələrini dərk etməsi, qanunun aliliyinə hörmət və müstəqil dövlətçiliyimizin qorunması baxımından böyük mənəvi-siyasi əhəmiyyət daşıyır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
