Gülxarə Əhmədova,
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların mənası yalnız bir tarixlə məhdudlaşmır. 20 Sentyabr da belə günlərdəndir. Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü ildə imzaladığı Sərəncama əsasən, hər il sentyabrın 20-də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü təntənəli şəkildə qeyd olunur. Bu əlamətdar gün artıq ikinci ildir ki, Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında xüsusi yer tutur.
20 Sentyabrın mahiyyətini anlamaq üçün ilk növbədə 15 oktyabr 2023-cü il tarixinə nəzər salmaq lazımdır. Həmin gün Prezident, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Xankəndinin mərkəzi meydanında üç onillikdən artıq davam edən həsrətdən sonra üçrəngli bayrağımızın dalğalanması xalqımız üçün böyük tarixi və mənəvi əhəmiyyət daşıyan hadisəyə çevrildi.
Bu günün arxasında uzun və məşəqqətli bir yol dayanır. Təqdim edilmiş materialda qeyd olunduğu kimi, bu günün təsis olunması 30 ildən artıq davam edən mübarizənin, minlərlə azərbaycanlı igidin canı və qanı bahasına əldə olunan Zəfərin nəticəsi kimi təqdim olunur. Ərazilərin işğaldan azad edilməsindən sonra qarşıda yeni vəzifə – şəhər və kəndlərin bərpası, infrastrukturun qurulması və insanların doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi dayanır.
Xankəndidə son illərdə həyata keçirilən tədbirlər şəhərin bərpasının kompleks xarakter daşıdığını göstərir. Qarabağ Universitetinin yaradılması bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biridir. 2023-cü il 28 noyabr tarixli Sərəncamla Xankəndidə yerləşən ali təhsil müəssisəsinin əsasında Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyində Qarabağ Universiteti publik hüquqi şəxs yaradılıb. 2024-cü ildə universitetin açılışı və tələbə yataqxanasının istifadəyə verilməsi ilə şəhərdə təhsil və elm həyatının yeni mərhələsi başlayıb.
Sonrakı illərdə Xankəndidə Zəfər parkı, Konqres Mərkəzi, biznes və istehsal obyektləri, təhsil və səhiyyə infrastrukturu ilə bağlı mühüm layihələr həyata keçirilib. 2025-ci ildə Xankəndi Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksinin təməlqoyma mərasiminin keçirilməsi, Xankəndi Biznes Mərkəzinin və Konqres Mərkəzinin açılması şəhərin iqtisadi və ictimai həyatının canlandırılmasına xidmət edən addımlar kimi diqqət çəkir. 2026-cı ildə isə Mədəniyyət Mərkəzi, iş əlcəkləri istehsalı müəssisəsi və “Xankəndi” hotelinin açılması şəhərdə bərpa prosesinin davam etdiyini göstərir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsinin ən mühüm göstəricilərindən biri məskunlaşmadır. 17 avqust 2026-cı il tarixinə Xankəndi şəhəri və Kərkicahan qəsəbəsində ümumilikdə 119 ailə, 506 nəfər məskunlaşıb. Xocalı rayonunda şəhər və kəndlər üzrə ümumilikdə 1 167 ailənin, 4 841 nəfərin, Xocavənddə 988 ailənin, 4 070 nəfərin, Ağdərədə isə 917 ailənin, 3 587 nəfərin məskunlaşdığı göstərilir. Bu rəqəmlər Böyük Qayıdış prosesinin artıq konkret yaşayış məntəqələrində real həyatla müşayiət olunduğunu nümayiş etdirir.
Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında həm ağrılı faciənin simvolu, həm də ədalətin bərpası ilə bağlı tarixi məkan kimi xüsusi yer tutur. Şəhərdə Dövlət Bayrağının ucaldılması ilə yanaşı, Xocalı Soyqırımı Memorialının təməlqoyma mərasimi keçirilib və 2026-cı il fevralın 26-da memorialın açılışı olub. Bununla yanaşı, Xocalıda yaşayış binalarının bərpası, kəndlərdə fərdi evlərin və infrastrukturun yenilənməsi, enerji və istehsal müəssisələrinin yaradılması davam etdirilir. “Xocalı” yarımstansiyasının və Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzinin açılması, Xocalı kərpic zavodunun və “Qarabağ Tekstil Evi”nin fəaliyyətə başlaması şəhərin sosial-iqtisadi həyatının formalaşdırılması istiqamətində görülən işlərdəndir.
Xocavənddə bərpa-quruculuq işləri yaşayış, nəqliyyat, enerji və turizm potensialının inkişafını əhatə edir. Hadrut qəsəbəsində inzibati mərkəzin, yaşayış məhəllələrinin və məktəbin bərpası ilə bağlı layihələr həyata keçirilir. Tuğ kəndində inzibati mərkəz və ilk yaşayış məhəlləsinin təməli qoyulub. Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun hissələrinin istifadəyə verilməsi və “Hadrut” qovşaq yarımstansiyası ilə Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzinin açılması bölgənin gələcək inkişafı üçün mühüm infrastruktur bazası yaradır.
Ağdərə istiqamətində də bərpa və məskunlaşma prosesi ardıcıl şəkildə davam edir. 2023-cü il dekabrın 5-də qəbul edilmiş qanunla Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə dəyişikliklər edilərək mərkəzi Ağdərə şəhəri olmaqla Ağdərə rayonu yaradılıb. Rayonun kəndlərində yaşayış evlərinin və infrastrukturun bərpası, yeni yaşayış komplekslərinin yaradılması, enerji və iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi diqqət mərkəzindədir.
2025-ci ildə Suqovuşan kəndində yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi və sakinlərə mənzillərin açarlarının təqdim edilməsi, məscidin açılması mühüm hadisələrdən olub. 2026-cı ilin yanvarında “Qozlukörpü” Su Elektrik Stansiyasının açılması, “Dəmirli” Filiz Emalı Kompleksinin fəaliyyəti ilə tanışlıq və Ağdərə şəhərinin Baş planının təqdim olunması rayonun gələcək sosial-iqtisadi inkişaf perspektivlərini göstərən addımlardır.
20 Sentyabrın əhəmiyyəti yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. Bu tarix bir tərəfdən Dövlət Bayrağının Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə ucaldılması ilə Zəfərin simvolik ifadəsini, digər tərəfdən isə həmin ərazilərdə yeni həyatın qurulması prosesini özündə birləşdirir. Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş ərazilərə ardıcıl səfərləri zamanı məktəblərin, xəstəxanaların, yolların, enerji obyektlərinin, yaşayış komplekslərinin, mədəniyyət və biznes müəssisələrinin açılması bu dəyişimin miqyasını nümayiş etdirir.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin timsalında Qarabağın yeni siması formalaşır. Burada məqsəd yalnız dağıdılmış infrastrukturu bərpa etmək deyil, müasir şəhər və kənd mühitini yaratmaq, insanların təhlükəsiz və layiqli yaşayışını təmin etmək, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, turizm və iqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanlar formalaşdırmaqdır. Məskunlaşma rəqəmlərinin göstərdiyi mənzərə isə bu prosesin əsas nəticələrindən birinin insanların öz doğma yurdlarına qayıtması olduğunu göstərir.
Beləliklə, 20 Sentyabr xalqımız üçün həm tarixi yaddaş, həm də gələcəyə yönəlmiş quruculuq ideyasını birləşdirən əlamətdar gündür. Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə dalğalanan Dövlət Bayrağı artıq yalnız Zəfərin rəmzi deyil; o, yenidən qurulan məktəblərin, açılan müəssisələrin, salınan yaşayış məhəllələrinin, doğma yurduna qayıdan ailələrin və gələcəyə inamla baxan insanların üzərində dalğalanır. 20 Sentyabr tarixdən gələcəyə uzanan bir yolun – Zəfərdən dirçəlişə, dirçəlişdən davamlı inkişafa gedən yolun rəmzinə çevrilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.09.2026)
