Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Sentyabrın 15-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvləri və müşahidəçiləri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etdi. Görüşdə Ağdam məscidinin bərpası işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən ilk bərpa layihələrindən biri kimi qeyd olundu.

Bəzən bir tikilinin taleyi bütöv bir şəhərin taleyini özündə əks etdirir. Ağdam Cümə məscidinin tarixində də belə bir məna var. XIX əsrin sonlarında ucaldılan bu məscid illər sonra bir şəhərin işğalına, dağıdılmasına, yerlə yeksan edilməsinə və nəhayət, yenidən dirçəlişinə şahidlik etdi.

Ağdam məscidi Qarabağın zəngin memarlıq irsinin mühüm nümunələrindən biridir. Məscid XIX əsrin sonlarında məşhur Qarabağ memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilib. Onun iki minarəli monumental görünüşü Ağdamın memarlıq panoramının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.

Məscid yalnız ibadət yeri deyildi. O, şəhərin ictimai və mənəvi həyatının mühüm mərkəzlərindən biri idi. Burada insanlar ibadət edir, dini bayramları qeyd edir, mühüm günlərdə bir araya gəlirdilər. Başqa sözlə, məscidin divarları yalnız daş və kərpicdən ibarət deyildi – onların arxasında nəsillərin xatirələri vardı.

Sonra şəhərin taleyi dəyişdi.

1993-cü ildə Ağdamın işğalından sonra şəhər genişmiqyaslı dağıntıya məruz qaldı. Yaşayış binaları, məktəblər, mədəniyyət müəssisələri, qəbiristanlıqlar və dini abidələr zərər gördü. Ağdam Cümə məscidi də bu dağıntıdan kənarda qalmadı.

İllər ərzində Ağdamın adı ilə yanaşı məscidin xarabalığının görüntüləri də işğalın nəticələrini göstərən simvollardan birinə çevrildi. Minarələri qalan, lakin ətrafındakı şəhəri dağıdılmış məscid sanki susaraq bir dövrün şahidliyini edirdi.

2020-ci ilin Vətən müharibəsindən sonra isə bu mənzərə dəyişməyə başladı.

Ağdam azad edildi. Şəhərin qarşısında yeni həyat qurmaq kimi nəhəng vəzifə dayandı. Bu proses yalnız yolların, yaşayış binalarının və infrastrukturların inşasından ibarət deyildi. Dağıdılmış şəhərin tarixi simasını da bərpa etmək lazım idi.

Məhz buna görə Ağdam məscidinin bərpası xüsusi məna daşıyır.

Çünki şəhər yalnız yeni binalardan ibarət deyil. Şəhəri şəhər edən onun yaddaşıdır. Küçələri, meydanları, məbədləri, məscidləri, məktəbləri, qəbiristanlıqları, tarixi binaları və insanların həmin məkanlarla bağlı xatirələridir.

Ağdamın yenidən qurulması prosesində tarixi-mədəni irsin bərpasına diqqət yetirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Cümə məscidinin bərpası keçmişlə gələcək arasında əlaqənin qorunması deməkdir.

Məscidin bərpası həm də bir mühüm həqiqəti xatırladır: mədəni irs yalnız qorunduğu zaman yaşayır.

Daş kitabələr, memarlıq üslubu, minarələr, günbəzlər və ibadət məkanları tarix haqqında kitabların söyləyə bilmədiyi məlumatları gələcək nəsillərə çatdırır. Onlar müəyyən bir xalqın, şəhərin və mədəni mühitin keçmişini maddi şəkildə yaşadırlar.

Ağdam məscidinin bərpasına görə bu işin memarlıq tərəfi qədər onun simvolik tərəfi də diqqət çəkir. Vaxtilə dağıntı içərisində qalan məscidin yenidən bərpa olunması Ağdamın da xarabalıqdan müasir şəhərə çevrilməsi prosesinin bir hissəsidir.

Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 15 sentyabr 2026-cı ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının nümayəndələri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etməsi zamanı Ağdam məscidinin bərpasının işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən ilk bərpa layihələrindən biri kimi xatırladılması da diqqətəlayiqdir.

Bu fakt Ağdam məscidinin təkcə yerli deyil, daha geniş dini-mədəni kontekstdə də əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Ağdamın yenidən qurulması ilə məscidin bərpası arasında mənəvi bir paralel var. Şəhər kimi məscid də dağıntıdan sonra yenidən həyata qayıdır. Bir zamanlar insanların səsini eşidən divarlar yenidən ibadət, dua və həyat səslərinə şahidlik etməyə başlayır.

Tarixin ən ağır sınaqlarından keçmiş abidələrin bərpasında əsas məqsəd yalnız onların əvvəlki görünüşünü qaytarmaq deyil. Əsas məqsəd həmin abidələrin daşıdığı mənanı gələcək nəsillərə ötürməkdir.

Ağdam Cümə məscidi də bu mənada yalnız XIX əsrdən qalmış memarlıq əsəri deyil.

O, Ağdamın yaddaşıdır.

Onun dağıntıları şəhərin keçmişindən xəbər verirdi. Bərpa olunmuş məscid isə Ağdamın gələcəyindən xəbər verəcək.

Dağıntı şəhərin tarixinin bir səhifəsi idi. Bərpa isə həmin tarixin davamıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.09.2026)