Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Dünən avqustun 30-da dünya birliyi Beynəlxalq itkin düşmüş şəxslər gününü qeyd etdi. Bu gün müharibələr, silahlı münaqişələr, daxili iğtişaşlar və təbii fəlakətlər nəticəsində yaxınlarından xəbər ala bilməyən, bitməyən bir gözlənti içində yaşayan milyonlarla ailənin ağrısını və sarsılmaz ümidini ifadə edir. Azərbaycan üçün bu tarix, təqvimin sıravi bir silsiləsi deyil, onilliklər ərzində formalaşan milli və insani ağrımız, hüquqi və humanitar müstəvidə davam edən böyük mübarizəmizdir.
Beynəlxalq günün tarixi və humanitar hüquq
Beynəlxalq itkin düşmüş şəxslər günü International Day of the Disappeared ilk dəfə Latın Amerikasında gizli həbslər və məcburi itkin düşmə hallarına qarşı ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmək məqsədilə təsis olunmuş, daha sonra BMT tərəfindən qlobal miqyasda tanınmışdır. Beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərinə, xüsusilə Cenevrə konvensiyalarına əsasən, münaqişə tərəfləri itkin düşmüş şəxslərin taleyi barədə onların ailələrinə məlumat verməyə birbaşa borcludurlar. Lakin təcrübə göstərir ki, bu humanitar öhdəlik əksər hallarda siyasi manipulyasiya alətinə çevrilir.
Azərbaycanın bitməyən itkin yarası və rəsmi statistika
Ermənistanın ölkəmizə qarşı həyata keçirdiyi təcavüzkar siyasət nəticəsində minlərlə azərbaycanlı ailəsi on illərdir ki, öz doğmalarının taleyindən bixəbərdir. Rəsmi dövlət komissiyalarının statistikasına əsasən, itkin düşmüş şəxslərin mənzərəsi aşağıdakı kimidir:
Birinci Qarabağ müharibəsi dövrü: Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının rəsmi arxiv məlumatlarına görə, 3890 nəfər şəxs itkin düşmüş kimi qeydiyyata alınmışdır. Onların 3171 nəfəri hərbçi, 719 nəfəri isə mülki şəxsdir. Mülki şəxslər arasında uşaqlar, qadınlar və yaşlı insanların olması, baş vermiş münaqişənin miqyasını və fəsadlarını göstərən ən ağır faktdır.
44 günlük Vətən müharibəsi və sonrakı tədbirlər: 2020-ci il müharibəsi və antiterror tədbirləri zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərkən itkin düşən hərbçilərimizin böyük əksəriyyətinin nəşinin eyniləşdirilməsi təmin edilsə də, prosesin hərbi-texniki tərəfi uzunmüddətli və həssas araşdırmalar tələb etmişdir.
Azad olunmuş ərazilər və kütləvi məzarlıqların aşkar olunması
Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü tam bərpa etməsindən sonra, Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş və qətlə yetirilmiş vətəndaşlarımızın taleyinə aydınlıq gətirilməsi istiqamətində tarixi mərhələ başlamışdır. İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən qazıntı və infrastruktur işləri zamanı beynəlxalq humanitar hüquq normalarını alt-üst edən kütləvi məzarlıqlar tapılmaqdadır:
Aşkar olunan regional məzarlıqlar:
Şuşa xüsusilə Şuşa həbsxanası ətrafı, Kəlbəcərin Başlıbel kəndi, Xocalı ərazisi, Ağdamın Sarıcalı və Füzulinin müxtəlif istiqamətlərində onlarla kütləvi basdırılma yerləri aşkarlanıb.
Müasir DNT texnologiyaları ilə identifikasiya:
Tapılan sümük qalıqları laboratoriya şəraitində ekspertizadan keçirilir və itkin ailələrindən illər öncə alınmış bioloji nümunələrlə DNT uyğunlaşdırılır. Bu intensiv dövlət proqramı sayəsində onlarla şəhidimizin kimliyi onilliklər sonra müəyyən olunub və onların ailə məzarlıqlarında hərbi ehtiramla dəfn edilməsi təmin edilir.
Beynəlxalq səviyyədə hüquqi tələblər və Ermənistanın mövqeyi
Azərbaycan dövləti, Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi BQXK və aidiyyəti qlobal hüquq müdafiə təşkilatları vasitəsilə Ermənistan tərəfindən kütləvi məzarlıqların dəqiq xəritələrinin verilməsini tələb edir. Lakin Ermənistanın rəsmi strukturları bu humanitar məsələyə laqeyd yanaşaraq və koordinatları gizlədərək minlərlə insanın ailəsinin fundamental hüququnu pozmaqda davam edir.
Nəticə
Beynəlxalq itkin düşmüş şəxslər günü bütün dünyaya bəyan edir ki, müharibələr yalnız rəsmi sənədlərin imzalanması və ya hərbi əməliyyatların dayanması ilə yekunlaşmır. Müharibə sonuncu itkinin taleyi tam aydınlaşan, onun statusu rəsmiləşən və xatirəsi dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilən gün tam bitmiş sayılır. Azərbaycan dövləti və xalqı öz itkinlərinin hüquqlarını qorumaqdan və onları axtarmaqdan heç vaxt vaz keçməyəcəkdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(31.08.2026)
