Fidan Əsgərova,

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dosenti       

“Ədəbiyyat və incəsənət”

May ayı Azərbaycan əlamətdar hadisələrlə çox zəngindir. 10 may isə Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutan simvolik və siyasi əhəmiyyətə malik gündür. Bu tarix Heydər Əliyevin doğum günü kimi qeyd olunur və müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşması ilə sıx bağlıdır.

1923-cü il mayın 10-da dünyaya gələn Heydər Əliyev XX əsrin ikinci yarısı və XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycanın siyasi taleyinə mühüm təsir göstərmiş şəxsiyyətlərdən biridir. Onun fəaliyyəti iki əsas mərhələdə qiymətləndirilməlidir:

-Sovet dövründə idarəçilik fəaliyyəti;

-Müstəqillik dövründə dövlət quruculuğu.

Bu baxımdan 10 may yalnız doğum günü deyil, həm də bir siyasi məktəbin başlanğıc nöqtəsi kimi dəyərləndirilir.

10 may Azərbaycan cəmiyyətində milli yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu gün vasitəsilə tarixi keçmişə nəzər salınır, dövlətçilik ənənələri təbliğ olunur, yeni nəsillərə siyasi irs ötürülür.

10 may, Heydər Əliyevin doğum günü olmaqla yanaşı, müasir Azərbaycan tarixində dövlətçilik ideologiyasının, siyasi liderliyin və milli inkişaf strategiyasının simvolu kimi çıxış edir. Bu tarix həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də gələcək nəsillər üçün siyasi təcrübənin ötürülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır...

XX əsrin sonu –XXI əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixində mürəkkəb və eyni zamanda taleyüklü mərhələ kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə milli dövlətçiliyin bərpası, siyasi sabitliyin təmin olunması və sosial-iqtisadi inkişafın əsaslarının qoyulması bilavasitə Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Onun fəaliyyəti yalnız siyasi liderlik çərçivəsində deyil, həm də strateji düşüncə, idarəetmə fəlsəfəsi və milli ideologiyanın formalaşdırılması baxımından elmi təhlil obyektidir.

Heydər Əliyevin gcünün əsas komponentlərindən biri onun sarsılmaz siyasi iradəsi idi. Siyasi elmlərdə “qətiyyətli liderlik” anlayışı böhran şəraitində operativ və prinsipial qərarların qəbulunu nəzərdə tutur. 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın qarşılaşdığı siyasi və iqtisadi qeyri-sabitlik şəraitində onun qəbul etdiyi qərarlar dövlətçiliyin qorunmasına xidmət etdi.

Bu iradə aşağıdakı xüsusiyyətlərlə müşayiət olunurdu:

-Böhran vəziyyətlərində məsuliyyəti üzərinə götürmək;

-Riskli, lakin strateji cəhətdən zəruri qərarlar vermək;

-Milli maraqları şəxsi və qrup maraqlarından üstün tutmaq.

Böhran vəziyyətində məsuliyyəti üzərinə götürmək liderliyin ən yüksək və ən çətin mərhələlərindən biridir. Siyasi elmlər və idarəetmə nəzəriyyələri göstərir ki, məhz böhran anları liderin real gücünü, qərarvermə qabiliyyətini və mənəvi dayanıqlığını üzə çıxarır. Bu kontekstdə Heydər Əliyevin fəaliyyəti klassik nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.

Elmi ədəbiyyatda böhran vəziyyəti qeyri-müəyyənlik, risk və sürətli qərarvermə zərurəti ilə xarakterizə olunur. Bu şəraitdə liderdən operativ və dəqiq qərarvermə, məsuliyyətin tam şəkildə qəbul edilməsi və kollektiv maraqların qorunması kimi keyfiyyətlər tələb olunur.

Məsuliyyəti üzərinə götürmək yalnız formal səlahiyyət deyil, həm də mənəvi və siyasi öhdəlikdir. Bu xüsusiyyət liderin gücünü artıran əsas amillərdən biridir. Çünki lider riskləri şəxsi səviyyədə qəbul edir, qərarların nəticələrinə görə cavabdehlik daşıyır, cəmiyyətin etimadını qazanır. Bu yanaşma liderliyi sadəcə idarəetmə funksiyasından çıxarıb, onu sosial məsuliyyət institutuna çevirir.

1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanda yaranmış siyasi qeyri-sabitlik şəraitində Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı məhz məsuliyyətin üzərinə götürülməsi kimi qiymətləndirilməlidir. O, mövcud riskləri nəzərə alaraq dövlətin gələcəyi üçün həlledici addımlar atdı. Bu mərhələdə onun fəaliyyəti dövlət idarəçiliyində sabitliyin bərpası, daxili qarşıdurmaların qarşısının alınması, hquqi və siyasi sistemin yenidən qurulması istiqamətlərində özünü göstərdi. Bu addımlar yalnız siyasi qərarlar deyil, həm də yüksək məsuliyyət nümunəsi idi.

Böhran vəziyyətində liderin məsuliyyəti üzərinə götürməsi cəmiyyətə mühüm psixoloji təsir göstərir. İnsanlar qeyri-müəyyənlik şəraitində güclü və qətiyyətli liderə ehtiyac duyurlar. Bu zaman ictimai panika azalır, sosial birlik güclənir, dövlətə inam artır. Heydər Əliyevin çıxışları və davranışları bu baxımdan cəmiyyət üçün sabitlik simvoluna çevrilmişdi...

Siyasi liderliyin ən mühüm göstəricilərindən biri qeyri-müəyyənlik və risk şəraitində düzgün qərar vermək qabiliyyətidir. Xüsusilə böhran dövrlərində qəbul edilən qərarlar yalnız cari vəziyyət deyil, həm də dövlətin uzunmüddətli inkişaf trayektoriyasını müəyyənləşdirir. Bu baxımdan Heydər Əliyevin fəaliyyəti elmi təhlil üçün əhəmiyyətli nümunə təşkil edir.

Riskli qərar vermək bacarığı təkcə cəsarətlə bağlı deyil; bu, həm də rasional analiz və məsuliyyətli yanaşmanın məhsuludur. Elmi yanaşmaya görə effektiv lider riskləri minimallaşdırmağa çalışır, lakin onlardan tam qaçmır. Qərarların mümkün nəticələrini çoxşaxəli şəkildə qiymətləndirir. Zəruri hallarda qeyri-populyar addımlar atmaqdan çəkinmir. Bu xüsusiyyətlər liderliyin transformasiyaedici xarakterini müəyyən edir.

Heydər Əliyevin fəaliyyəti göstərir ki, riskli, lakin strateji baxımdan zəruri qərarlar dövlətin gələcək inkişafı üçün həlledici rol oynaya bilər. Bunun ən bariz nümunələrindən biri 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” hesab olunur. Bu qərar qısa müddətdə müəyyən siyasi və iqtisadi risklər yaradırdı. Xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq baxımından yeni mərhələ açırdı. Lakin uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyini gücləndirdi, xarici investisiyaların axınını təmin etdi, ölkənin beynəlxalq mövqeyini möhkəmləndirdi.

Riskli qərarların uğurlu olması üçün liderdə sistemli və strateji düşüncə formalaşmalıdır. Bu düşüncə geosiyasi reallıqların düzgün qiymətləndirilməsi, milli maraqların prioritetləşdirilməsi, resursların səmərəli istifadəsi kimi elementləri əhatə edir. Heydər Əliyevin qərarları bu komponentlərin sintezini əks etdirirdi və məhz bu səbəbdən uzunmüddətli nəticələr baxımından uğurlu hesab olunur.

Riskli qərarların qəbulunda cəmiyyətin etimadı mühüm rol oynayır. Liderin nüfuzu və ictimai dəstəyi yüksək olduqda, qeyri-populyar qərarlar belə daha asan qəbul edilir. Bu baxımdan Heydər Əliyevin xalqla əlaqəsi, ictimai etimadı və siyasi nüfuzu onun riskli qərarlarının həyata keçirilməsini mümkün edən əsas amillərdən idi.

Elmi təhlil göstərir ki, riskli, lakin strateji cəhətdən zəruri qərarlar vermək bacarığı liderliyin ən yüksək formalarından biridir. Bu bacarıq analitik və strateji düşüncə, siyasi cəsarət və iradə, məsuliyyət hissi, ictimai legitimlik kimi amillərin vəhdətində formalaşır. Bu xüsusiyyətlərin bir-birini tamamlaması Heydər Əliyevi yalnız milli deyil, həm də beynəlxalq miqyasda güclü lider kimi xarakterizə etməyə imkan verir...

Siyasi liderin ən ali meyarlarından biri milli maraqları şəxsi və qrup maraqlarından üstün tutmaq bacarığıdır. Bu prinsip yalnız etik davranış norması deyil, həm də dövlətin davamlı inkişafını təmin edən fundamental idarəetmə fəlsəfəsidir. Bu baxımdan Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti elmi və publisistik müstəvidə xüsusi diqqətə layiqdir.

Siyasi elmlərdə “milli maraq” anlayışı dövlətin suverenliyini, təhlükəsizliyini, iqtisadi rifahını və mədəni identikliyini qoruyan prioritetlər sistemi kimi izah olunur. Bu maraqların qorunması üçün liderdən şəxsi və qrup təsirlərindən müstəqil qərarvermə, uzunmüddətli strateji baxış və dövlətçilik prinsiplərinə sadiqlik tələb olunur. Bu yanaşma “rasional dövlət modeli” ilə üst-üstə düşür və idarəetmədə obyektivliyi təmin edir.

Heydər Əliyevin fəaliyyəti göstərir ki, milli maraqların qorunması onun siyasi kursunun əsasını təşkil etmişdir. Xüsusilə 1990-cı illərin mürəkkəb geosiyasi şəraitində qəbul edilən qərarlar qısa müddətli deyil, uzunmüddətli dövlətçilik məqsədlərinə xidmət edirdi.

Bu yanaşma dövlət müstəqilliyinin qorunması və möhkəmləndirilməsi, xarici siyasətdə balanslı və praqmatik mövqe, iqtisadi resursların milli maraqlara uyğun istifadəsi istiqamətlərində özünü göstərirdi.

Milli maraqların üstün tutulması dövlət səviyyəsində deyil, həm də cəmiyyət daxilində mühüm nəticələr doğurur: milli birlik güclənir, ictimai etimad artır, sabitlik təmin olunur. Bu baxımdan liderin davranışı cəmiyyət üçün model rolunu oynayır.

Müasir idarəetmə nəzəriyyələrinə görə milli maraqları üstün tutmaq strateji qərarların keyfiyyətini artırır. Bu yanaşma resursların səmərəli bölüşdürülməsini təmin edir, dövlət siyasətində ardıcıllıq yaradır, uzunmüddətli inkişaf strategiyasını möhkəmləndirir. Heydər Əliyevin idarəçilik modeli bu prinsiplərin praktik tətbiqi kimi qiymətləndirilir.

Elmi təhlil göstərir ki, milli maraqları şəxsi və qrup maraqlarından üstün tutmaq bacarığı liderliyin ən fundamental xüsusiyyətlərindən biridir. Bu bacarıq etik məsuliyyət və obyektivlik, strateji düşüncə, dövlətçilik prinsiplərinə sadiqlik, ictimai etimadın qorunması kimi komponentlərin kompleksində formalaşır...

Liderlik fenomeni sosial-siyasi elmlərdə çoxşaxəli anlayış kimi öyrənilir və onun əsas komponentlərindən biri iradədir. İradə yalnız psixoloji xüsusiyyət deyil, həm də siyasi fəaliyyətin effektivliyini müəyyən edən fundamental amildir. XX əsrin sonlarında Azərbaycan Respublikasının dövlətçilik tarixində mühüm rol oynamış Heydər Əliyevin fərdi keyfiyyəti sistemli idarəetmə və strateji qərarvermə mexanizminin ayrılmaz hissəsi kimi çıxış edir.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin güclü siyasi iradəsi ölkədə hüquqi dövlət quruculuğu prosesinin əsasını təşkil etmişdir. Bu iradənin ən mühüm təzahürlərindən biri 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyasının qəbul edilməsi olmuşdur. Bu sənəd dövlətin siyasi sistemini, idarəetmə mexanizmini və vətəndaş hüquqlarını hüquqi müstəvidə təsbit edərək ölkənin gələcək inkişafı üçün fundamental baza yaratmışdır. Konstitusiyanın qəbul edilməsi təkcə hüquqi akt deyil, həm də dərin siyasi iradənin və strateji düşüncənin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkə ciddi institusional boşluq və siyasi qeyri-sabitliklə üzləşmişdi. Dövlət idarəetmə sistemində koordinasiya zəifliyi, hüquqi bazanın natamamlığı və sosial-iqtisadi böhran konstitusion islahatları zəruri etmişdi. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə dövlət idarəçiliyində sabitlik mərhələsi başlanmış, konstitusiya islahatı üçün real siyasi və institusional zəmin formalaşmışdır.

Müstəqilliyin ilk illərində mövcud hüquqi sistem keçmiş sovet modelinə əsaslanırdı və yeni dövlətin tələblərinə cavab vermirdi. Bu vəziyyət fundamental hüquqi islahat tələb edirdi. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə geniş tərkibli konstitusiya komissiyası formalaşdırıldı. Bu komissiya dövlət idarəçiliyinin əsas prinsiplərini müəyyənləşdirdi. Yeni konstitusiyanın qəbulunda xalqın birbaşa iştirakı təmin edildi ki, bu da demokratik legitimliyin gücləndirilməsinə xidmət etdi.

Heydər Əliyevin siyasi iradəsinin nəticəsi olan 1995-ci il Konstitusiyası dövlət suverenliyi və ərazi bütövlüyü, hakimiyyət bölgüsü prinsipi (qanunverici, icraedici, məhkəmə), vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təminatı, hüquqi dövlət və demokratik idarəetmə kimi fndamental prinsipləri təsbit etməklə dünyəvi siyasi sənəd olduğunu bütün dünyaya nümayiş etdirmiş oldu.

Siyasi elmlər baxımından 1995-ci il Konstitusiyası “keçid dövrü konstitusionalizmi” modelinə uyğun gəlir. Bu modeldə əsas məqsəd dövlətin institusional əsaslarını yaratmaq, siyasi sabitliyi təmin etmək, hüquqi sistemin davamlılığını formalaşdırmaqdır.

Apardığımız təhlildən də görünür ki, Heydər Əliyevin siyasi iradəsinin nəticəsi olaraq Referendumla qəbul olunmuş 1995-ci il Azərbaycan Konstitusiyasının qəbulu təkcə hüquqi sənədin təsdiqi deyil, həm də güclü siyasi iradənin, strateji düşüncənin və dövlətçilik təcrübəsinin sintezi kimi tarixə düşmüşdür...  

SSRi-nin dağılmasından sonra Azərbaycan Respublikası dərin siyasi və iqtisadi böhran mərhələsinə daxil olmuşdur. 1991-1993-cü illərdə müşahidə olunan idarəetmə zəifliyi, sosial-iqtisadi tənəzzül və daxili qarşıdurmalar dövlətçiliyin mövcudluğunu belə təhlükə altına qoymuşdur. Bu kontekstdə Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışı ölkənin inkişaf strategiyasını əsaslı şəkildə dəyişmişdir.

Heydər Əliyevin iqtisadi strategiyasının əsas sütunu enerji resurslarının effektiv idarə olunması idi. 1994-cü ildə imzalanmış “əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya enerji bazarına inteqrasiyasını təmin etdi. Bu müqavilə xarici investisiyaların ölkəyə cəlb olunmasına şərait yaratdı. Neft sənayesinin modernləşdirilməsini sürətləndirdi. Dövlət gəlirlərinin artımına səbəb oldu. Enerji diplomatisiyası Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini gücləndirərək onu regional enerji təhlükəsizliyinin əsas aktorlarından birinə çevirdi.

Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən iqtisadi islahatlar aşağıdakı istiqamətləri əhatə edirdi:

-inflyasiyanın azaldılması və maliyyə sabitliyinin təmin olunması;

-özəlləşdirmə proqramlarının həyata keçirilməsi;

-bazar iqtisadiyyatına keçidin institusional əsaslarının yaradılması.

Bu tədbirlərin nəticəsində 1990-cı illərin sonlarına doğru iqtisadi artım dinamikası bərpa olunmuşdur.

1993-cü ildən sonra ölkədə güclü icra hakimiyyəti formalaşdırıldı. Bu, siyasi xaosun aradan qaldırılmasına və dövlətin funksionallığının bərpasına imkan verdi. Dövlət çevrilişi cəhdlərinin qarşısının alınması və hüquq-mühafizə sisteminin gücləndirilməsi sabitliyin əsas komponentləri oldu.

Heydər Əliyevin balanslaşdırılmış xarici siyasət kursu Azərbaycanı beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaş kimi mövqeləndirdi. Onun həyata keçirdiyi çoxvektorlu diplomatiya nəticəsində beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq genişləndi, regional layihələrdə iştirakı artdı, xarici investisiyalar üçün əlverişli mühit formalaşdı.

Aparılan təhlil göstərir ki, Heydər Əliyevin siyasi zəkası və strateji idarəetmə bacarığı Azərbaycanın iqtisadi inkişafı və siyasi sabitliyinin təmin edilməsində fundamental rol oynamışdır. Onun müəyyən etdiyi inkişaf kursu müasir Azərbaycan dövlətinin dayanıqlı inkişaf modelinin əsasını təşkil edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)