Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Mart ayının son günü — 31 mart — Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü olaraq hər il dərin hüznlə yad edilir. Bu tarix təkcə bir faciənin xatirəsi deyil, xalqımızın yaşadığı çətin dönəmlərin, tarixi ədalətsizliyin və milli yaddaşın əbədi xatırlanmasının simvoludur.
Bu soyqırım 1918‑ci ilin mart‑aprel aylarında Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş amansız qırğınların zirvəsi olub və hələ də dünya tarixində azərbaycanlıların məruz qaldığı ən böyük faciələrdən biri kimi qiymətləndirilir.
Tarixə nəzər: 1918‑ci ilin mart hadisələri
1918‑ci ilin martında Rusiya imperiyasının dağılması sonrası yaranmış siyasi xaos və güc boşluğu regionda yeni konfliktləri səngitmirdi. Paytaxt Bakıda və Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrində azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı qırğınlar baş verdi. Bu hadisələrdə erməni daşnak qüvvələri ilə yanaşı bəzi bolşevik dəstələri də iştirak etmişdir.
Martın 30‑u gecə Bakıda başlayan qırğınlar martın 31‑i və aprel ayının ilk günlərinə qədər davam etmişdir. Bu dövrdə dinc azərbaycanlı əhali — qadın, uşaq, yaşlı — sistemli şəkildə hədəf alınmışdır. Bakı şəhərində bu hadisələr nəticəsində təxminən 20 000 mülki insan qətlə yetirilmişdir, həmçinin memarlıq incisi sayılan Təzəpir məscidi və “İsmailiyyə” binası daxil olmaqla bir çox mədəniyyət və dini abidələr dağıdılmışdır.
Milli zülmlər hüdud tanımadı
31 mart soyqırımı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmayıb. Bu faciəli hadisələrin təsirləri digər bölgələrdə də hiss olunub:
Şamaxı bölgəsində: 53 kənddə təqribən 8 027 azərbaycanlı, o cümlədən 2 560 qadın və 1 277 uşaq qətlə yetirilmişdir.
Quba rayonunda: 162 kənddə 16 000‑dən çox dinc sakin öldürülmüşdür.
Lənkəran, Muğan, Qarabağ və digər bölgələrdə də kəndlər yandırılmış, insanlar qətlə yetirilmiş və yurd‑yuvadan didərgin düşmüşdür.
Bəzi rəsmi sənədlərdə bu hadisələr zamanı yüz minlərlə insanın qətlə yetirildiyi, kəndlərin yerlə‑yeksan edildiyi və on minlərlə insanın qaçqın düşdüyü də göstərilir.
Nə üçün 31 mart?
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə — 1919 və 1920‑ci illərdə — mart hadisələri ümummilli matəm günü kimi qeyd edilmişdir. Lakin bu faciə sovet dövründə siyasi səbəblərdən unudulmuşdur. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu tarixə yenidən tariximizin ən qanlı səhifəsi kimi baxış formalaşdı.
26 mart 1998‑ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev 31 mart tarixini Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi rəsmi şəkildə təsdiqlədi. O vaxtdan bəri bu gün dövlət səviyyəsində qeyd olunur, xatirə tədbirləri keçirilir və soyqırım qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilir.
1918‑ci ilin digər qırğınları və izləri
31 mart soyqırımı ilə yanaşı, eyni dövrdə və sonrakı illərdə regionda yaşayan azərbaycanlılara qarşı törədilmiş digər faciələr də mövcuddur:
Quba qətliamı və kütləvi məzarlıq
Quba bölgəsindəki kütləvi qırğınlar zamanı çoxsaylı dinc sakinlər qətlə yetirilmiş, qətllərin izləri isə uzun illər sonra — XX əsrin sonlarında, memarlıq və tikinti işləri zamanı tapılmış böyük kütləvi məzarlıqlar vasitəsilə üzə çıxmışdır. Bu kütləvilik faciənin real miqyasını yenidən təsdiqlədi.
Ətraf regionlarda zorakılıq
1918‑ci ilin mart hadisələrinin geniş coğrafi təsiri olmuşdur. Bu dövr ərzində Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və Lənkəran kimi bölgələrdə azərbaycanlılara qarşı zorakılıq halları genişlənmiş, kəndlər yandırılmış və dinc əhali hədəf seçilmişdir.
İrəvan faciəsi
İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlılar da 1918-ci ildə erməni daşnak qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır:
İrəvan şəhəri və ətraf kəndlərdə kəndlər yandırıldı, yüzlərlə dinc sakin qətlə yetirildi, on minlərlə insan qaçqın vəziyyətinə düşdü.
Bu qırğınlar İrəvan və ətraf bölgələrdə azərbaycanlıların demoqrafik tərkibinin azalmasına səbəb oldu.
İnsanlar Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrə köçməyə məcbur edildi.
Beləliklə, 1918-ci ilin mart-aprel faciələri həm Bakı, həm Azərbaycanın şərqi, həm də İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlıların həyatına ağır zərbə vurmuşdur.
Tarixi yaddaş və unudulmayan dərslər
Bu faciələr yalnız statistik rəqəmlər deyil — hər bir qurbanın bir ailəsi, arzuları və gələcəyi var idi. 31 mart Azərbaycanın tarixi yaddaşında yalnız bir gün deyil, xalqımızın dəfələrlə sınaqlardan keçmiş və bu sınaqlardan daha da möhkəm şəkildə çıxmış millət olduğunu xatırladan günlərdən biridir.
Bu gün biz həmin günlərin qurbanlarını yad edir, onların xatirəsini ehtiramla anır və bütün bu qanlı səhifələrin gələcək nəsillər üçün unudulmaması üçün çalışırıq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(31.03.2026)
