Eltən Törəçi,
dəyər yaradıcısı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Son günlər bir neçə televiziya verilişinin bağlanması cəmiyyətdə sanki bir rahatlama yaratdı.
Hamı eyni fikirdədir: “Gec də olsa, doğru qərardır”.
Bəli, gec idi.
Amma bu, problemin həlli deyil. Sadəcə nəticəsidir.
Əsas məsələ hələ də yerində qalır.
Bu zövq bizə necə “öyrədildi”?
Televiziyalar illərdir eyni cümləni deyir: “Xalq bunu istəyir”.
Amma kim deyir bunu?
Kim ölçür bu istəyi?
Fransız sosioloq Pyer Burdye yazırdı:
Zövq təbii deyil, sosial olaraq formalaşdırılır.
Yəni sən tamaşaçıya illərlə nə göstərirsənsə, o da onu “istəməyə” başlayır.
Bu, seçim deyil. Bu, alışdırmadır.
Reytinq məsələsi: sadə ölçü deyil
Bütün qərarlar bir rəqəmin üzərində qurulur — reytinq.
Amma o rəqəm haradan gəlir?
Türkiyədə 2012-ci ildə reytinq sistemi ilə bağlı böyük qalmaqal yaşandı. Ölçmə mexanizminə müdaxilə iddiaları ortaya çıxdı və sistem dəyişdirildi.
Ukraynada da oxşar müzakirələr uzun müddət davam etdi — reklam bazarının reytinq vasitəsilə yönləndirildiyi iddiaları gündəmə gəldi.
Bu faktlar göstərir ki, reytinq sadəcə ölçü vasitəsi deyil, eyni zamanda bazarı formalaşdıran alətə çevrilə bilər.
Azərbaycanın reklam bazarı: görünən və görünməyən
Bu gün Azərbaycan televiziya və radio reklam bazarında qiymətlər, region ölkələri ilə müqayisədə aşağıdır.
Maraqlıdır ki:
Gürcüstanda reklam qiymətləri daha yüksəkdir
Ermənistanda belə bəzi seqmentlərdə TV reklamı daha baha satılır
əhalisi Azərbaycana yaxın olan ölkələrdə media daha yüksək dəyərləndirilir
Bu artıq təsadüf deyil.
Əgər bazarın var, amma qiymətin aşağıdırsa, deməli ya səni aşağı göstərirlər, ya da sən özünü düzgün ölçə bilmirsən.
Kim maraqlıdır ki, sən kiçik görünəsən?
Böyük qlobal reklam verənlər —
Coca-Cola, Procter & Gamble kimi şirkətlər —
reklam büdcəsini planlayarkən auditoriya ölçülərinə əsaslanır.
Auditoriya nə qədər kiçik göstərilirsə, ayrılan büdcə də bir o qədər azalır.
Bu, açıq iqtisadi məntiqdir.
Rəqəmsal nəhənglərin səssiz üstünlüyü
Son illərdə Meta və Google kimi platformalar reklam bazarının böyük hissəsini özlərinə çəkib.
Onlar:
daha ucuz reklam təklif edir
daha geniş çatım iddiası ilə çıxış edir
və ən əsası — yerli media ilə eyni şərtlərdə fəaliyyət göstərmir
Bu şirkətlər:
ölkədə real ofis şəbəkəsi qurmur
yerli iqtisadiyyatda məhdud iştirak edir
çox vaxt yerli media kimi vergi yükü daşımır
Amma reklam pullarının böyük hissəsini götürür.
Bu artıq təkcə bazar yox, ədalətli rəqabət məsələsidir.
Televiziya niyə bu vəziyyətə düşdü?
Uzun illər ərzində paralel bir proses getdi:
reytinq sistemi televiziyanı zəif göstərdi
reklam pulları digital platformalara axdı
televiziya maliyyə baxımından zəiflədi
Maliyyəsi zəifləyən media isə ya keyfiyyət istehsal edir, ya da ucuz kontentə yönəlir.
Bizdə ikinci baş verdi.
Çıxış yolu: sistemli yanaşma
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri Elçin Şıxlı bu məsələ ilə bağlı çox konkret təklif irəli sürüb:
Maarifləndirici və ictimai faydalı kontent istehsal edən layihələrə dəstək verən şirkətlər üçün vergi güzəştləri tətbiq olunmalıdır.
Bu, sadəcə təklif deyil — işləyən modeldir.
Dünyada:
Fransa mədəni kontenti subsidiyalaşdırır
Cənubi Koreya dövlət və biznes əməkdaşlığı ilə media gücünü qurdu
Bu model bizdə də işləyə bilər.
Son söz
Bu gün bağlanan verilişlər bir nəticədir.
Əsas məsələ isə budur:
biz uzun illər öz auditoriyamızı, öz zövqümüzü, öz media məkanımızı başqalarının ölçməsinə buraxdıq.
İndi isə seçim qarşısındayıq:
ya bu sistemi dəyişəcəyik,
ya da sadəcə aparıcıların adını dəyişib eyni verilişləri izləməyə davam edəcəyik.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.03.2026)
