Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

8 Martdır.Çöldə bahar qoxusu var. Havada təzə açmış çiçəklərin ətri, insanların əlində qırmızı güllər, küçələrdə gülüş səsləri. Amma bu günün hekayəsi güllərdən, şirniyyatlardan, təbriklərdən çox-çox əvvəl başlayıb.

 Uzaq bir ildə, 1857-ci ildə, Nyu-Yorkun soyuq küçələrində yüzlərlə qadın ayağa qalxdı. Onlar toxuculuq fabriklərində çalışan qadınlar idi. Günlərlə işləyir, aclıqdan səhər yeməyini unudur, kişilərdən az maaş alırdılar. Və bir gün dözmədilər. Küçələrə çıxıb dedilər: "Biz də varıq. Biz də insanıq. Biz də bərabərlik istəyirik." Polis gəldi, döydü, dağıtdı. Amma o qadınların səsi sönmədi. O səs 1908-ci ildə yenə yüksəldi. Yenə Nyu-Yorkda, yenə eyni küçələrdə. 15 min qadın "Çörək və Gül" deyə qışqırdı. Çörək həyat üçün, gül yaşamaq sevinci üçün.

1910-cu ildə Kopenhagen şəhərində bir qadın, Klara Setkin ayağa qalxıb dedi: "Gəlin bu günü bütün dünya qadınlarının günü edək." Və elə də oldu.

 1917-ci ildə Rusiyada qadınlar "Çörək və Sülh" deyə küçələrə çıxdı. O gün martın 8-i idi. Və o gün başlayan etirazlar bütöv bir imperiyanı yıxdı. Qadınların səsi bir çarı devirdi.

1975-ci ildə BMT rəsmən tanıdı. 8 Mart bütün dünya qadınlarının günüdür.

Bu gün 8 Martdır. Amma bu gün təkcə çiçək vermək günü deyil. Bu gün o qadınların xatirəsinə hörmət günüdür. O qadınlar ki, səssiz qalmadılar, dözdülər, döyüşdülər, qalib gəldilər.

 Bəs bizim torpağın qadınları? Onların hekayəsi nə zaman başlayır?

 Çox qədimdə, dastanların içində.

Tomris, çöllərin kraliçası. Düşmənə boyun əyməyən, oğlunun intiqamını qılıncının ucuyla alan qadın. Deyirlər ki, o döyüşə girəndə küləklər dayanar, dağlar nəfəsini tutardı. O, sadəcə bir qadın deyildi. O, azadlığın simvolu idi.

Sara Xatun, sözü silaha çevirən diplomat. 15-ci əsrdə Ağqoyunlu dövlətini təkbaşına idarə edən, Sultan Fatehlə "ana-oğul" deyə danışan qadın. O, döyüş meydanında yox, diplomatik masalarda vuruşdu. Və qalib gəldi. Çünki bildi ki, qadının sözü də qılınc kimidir. Düz vuranda kəsər.

 Nigar. Koroğlunun Nigarı. Dağları aşan, çayları keçən, yaralı ərinə çatmaq üçün ölümə gedən qadın. Deyirlər ki, Nigar atını Çənlibelə çapanda quşlar susub, dağlar ona yol verib. Çünki belə sevgi qarşısında heç nə dayana bilməz.

 Həcər. Qaçaq Nəbinin Həcəri. Dağlarda ərlə bərabər qaçan, güllələrə sinə gərən, ac qalan, susuz qalan, amma heç vaxt tərk etməyən qadın. O, sədaqətin özü idi. Belə sevgi az olur. Belə sədaqət az olur.

 Nüşabə, ağlı ilə İsgəndəri belə heyrətləndirən qadın hökmdar. O göstərdi ki, qadın taxtda da otura bilər, müdrikcəsinə.

Tutu Bikə dövlət idarə edən, ədalətiylə tanınan qadın.

Xurşudbanu Natəvan, şeirləriylə, rəsmləriylə, xeyirxah əməlləriylə Azərbaycan qadınının ən gözəl siması. O, Qarabağın bülbülü idi. Xan qızı idi, amma xalqın ürəyinə yol tapdı. Ağrını, sevinci, həsrəti, sevgini onun şeirlərində oxumaq olar. O, sözün qadını idi.

 Bunların hamısı Azərbaycan qadınıdır. Tomrisdən Sara Xatuna, Nigardan Həcərə, Nüşabədən Tutu Bikəyə, Natəvandan bizim günlərə qədər... Bir zəncirin həlqələridir onlar. Hər biri öz dövründə, öz savaşında, öz sevgisində, öz əzabında qalib gəlib.

 Və unutmaq olmaz ki, məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti  Şərqin ilk demokratik respublikası, qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verdi. Hələ bir çox Qərb ölkələrindən əvvəl. Hələ 1918-ci ildə. Bu, Azərbaycan qadınının nə qədər dəyərli olduğunun ən böyük sübutudur.

 Və gəldik bu günə. 2026-cı ilə. Müasir Azərbaycan qadınlarına.

Leyla Məmmədbəyova, səmaya qalxan ilk qadın pilotumuz. Ona dedilər: "Qızsan, uça bilməzsən." O uçdu. Dedilər ki, "Yıxılacaqsan." O uçdu, uçdu, uçdu. Ömrü boyu uçdu. Və heç vaxt yerə enmədi. O, qanadlı qadın idi.

Şövkət Səlimova, dənizlərin qadını, ilk azərbaycanlı qadın kapitan. Dedilər: "Qadın kapitan olmaz." O oldu. Dalğalarla döyüşdü, fırtınalara qalib gəldi. Dəniz onu tanıdı. O, dərinliklərin qadını idi.

Ziba Qəniyeva, Moskvanı müdafiə edən, 129 faşist öldürən, 8 saat qarda yatıb düşməni izləyən qadın. Dedilər: "Qızsan, evlən." O, tüfəng götürüb döyüşə getdi. Və qalib gəldi. O, gülləyə sinə gərən qadın idi.

 Ümileylə Məmmədova, torpağı bəsləyən, pambıq yığan, itkin əri gözləyən qadın. Deyirlər ki, Ümileylə pambıq yığanda elə bil ana uşaq əmizdirirdi torpağı. O, torpağın qadını idi.

 Nəsibə Zeynalova, Hökümə Qurbanova, Nəcibə Məlikova səhnədə ölümsüzləşən obrazlar. Onlar Azərbaycan qadınının sənətini, zəkasını, gözəlliyini səhnədə yaşatdılar. Onların oynadığı hər obraz bir qadın hekayəsi idi.

Şövkət Ələkbərova, səsi ilə ürəklərə yol tapan sənətkar. Onun oxuduğu hər mahnı bir qadının ürək səsi idi. O, səsin qadını idi.

Mehriban Əliyeva, ürəklərə yol tapan, xeyirxahlığıyla, zəkasıyla, gözəlliyiylə bütün Azərbaycan qadınlarının simvolu olan xanım. Onun hər addımı, hər əməli bizə xatırladır ki, qadın nə qədər böyük işlər bacarar. O, müasir Azərbaycan qadınının ən parlaq simasıdır. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr, Heydər Əliyev Fondunun xeyirxah missiyası, mədəniyyətimizin, təhsilimizin, səhiyyəmizin inkişafına verdiyi töhfələr hamısı Azərbaycan qadınının gücünü, zəkasını, mərhəmətini dünyaya göstərir.

Və daha nələr, nələr, nələr...

Neçə-neçə qadın var bu torpaqda. Adlarını bilmədiklərimiz, amma varlıqlarıyla bu dünyanı gözəl edənlər. Evdə uşaq böyüdən analar, işdə gecə-gündüz çalışan bacılar, sevdikləri üçün canından keçən sevgililər, elm edən, sənət edən, müharibədə vuruşan, sülh quran qadınlar...

Sən, sən, sən...

Sən o qədər çoxsan ki, sayıb qurtarmaq olmur.

Bu gün 8 Martdır. Çöldə günəş var. Havada baharın o incə, şirin qoxusu. İnsanlar bir-birinə çiçək verir, təbrik edir, gülümsəyir. Amma bilirsənmi, əziz qadın, bu gün sənə demək istədiyimiz tək şey "təbrik edirəm" deyil.

Bu gün sənə demək istəyirik ki, sağ ol.

Sağ ol ki, sən varsan.

Sağ ol ki, gecələr yatmayıb uşaq böyüdürsən.

Sağ ol ki, işləyirsən, yorulursan, amma heç vaxt təslim olmursan.

Sağ ol ki, sevirsən, sevdirirsən, ümid verirsən.

Sağ ol ki, bu dünyanı gözəl edən sənsən.

Sənin sayəndə bu torpaq var.

Sənin sayəndə bu dil var.

Sənin sayəndə bu mədəniyyət, bu adət-ənənə, bu sevgi var.

Heydər Əliyev deyirdi: "Azərbaycan qadınına eşq olsun, eşq olsun, eşq olsun!"

Biz də deyirik.. Eşq olsun sənə, qadın!

Sən ki, tarixin ən qaranlıq günlərində belə işıq saçdın.

Sən ki, müharibələrdə oğullar böyütdün, düşmənə qarşı göndərdin, şəhid tabutunu çiyinlərində daşıdın.

Sən ki, zəfər günlərində sevincdən ağladın.

Sən ki, hər zaman, hər yerdə, hər şəraitdə dimdik durdun.

 Bu gün sənin günündür. Amma əslində hər gün sənin günündür. Çünki sən varsansa, hər gün bayramdır.

Uzun yaşa, gözəl qadın.

Xoşbəxt yaşa, dəyərli varlıq.

Sevildiyini bil, hörmət edildiyini hiss et.

Və heç vaxt unutma. Sən bu dünyanın ən böyük möcüzəsisən.

 Qadınlar anlaşılmaz varlıqlardır. Amma Azərbaycan qadınını anlamaq üçün bu torpaqda doğulmaq kifayətdir. Çünki o, bu torpağın özüdür. Dağların özüdür. Dənizin özüdür. Havanın özüdür. Sevginin özüdür.

O, hər yerdədir. Hər şeydədir. Və o olduğu üçün biz varıq.

Bu gecə pəncərədən baxıram. Çöldə ulduzlar var. Hər ulduz bir qadının simasıdır mənə. Kimi Tomrisdir, kimi Sara Xatun, kimi Nigar, kimi Həcər, kimi Natəvan, kimi Leyla, kimi Şövkət, kimi Ziba, kimi Ümileylə, kimi Mehriban, kimi... sən.

Və mən düşünürəm.. Nə gözəldir ki, sən varsan. Nə gözəldir ki, siz varsınız.

Bayramınız mübarək, əziz qadınlar.

Analarımız, bacılarımız, sevgililərimiz, yoldaşlarımız, qızlarımız, nənələrimiz, xalalarımız, bibilərimiz hamınızın bayramı mübarək.

Gecəniz işıqlı, gününüz günəşli, ürəyiniz sevgi dolu olsun.

Varlığınız əbədi olsun.

 Söz bitən yerdə belə, sevgi bitmir. Və qadın varsa, söz heç vaxt itmir.

8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Gününüz mübarək...

Şəkildə: Həmin o Klara Setkin

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)