Təqdim edir: Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Müəllif hüquqları: Paweł Głogowski, Euronews

Geosiyasi sarsıntılar investorları, o cümlədən fərdi sərmayəçiləri fiziki qızıl külçələrini aktiv şəkildə almağa sövq edir. Ekspertlər buna təəccüblənmirlər. Bu aktivin üstünlüyü ondadır ki, onu asanlıqla özü ilə aparmaq və dünyanın istənilən nöqtəsində satmaq mümkündür.

Fevral ayının sonuncu şənbə günündən etibarən investorlar getdikcə daha çox köhnə, etibarlı qızıl aktivinə üz tuturlar. Bu, təsadüfi deyil. ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi kampaniyaya başlaması bazarlarda dərhal və kəskin reaksiyaya səbəb oldu. Fond birjalarında ciddi eniş müşahidə edildi (Asiya, Avropa və Uoll-stritdə fyuçers indeksləri 1,5–2,5 faiz aşağı düşdü). Eyni zamanda kapitalın neft və qızıl kimi təhlükəsiz aktivlərə axını açıq şəkildə hiss olundu.

Brent markalı neftin qiyməti əvvəlcə 13 faiz artaraq bir barel üçün 80 ABŞ dollarını keçdi, daha sonra 9–10 faiz artım səviyyəsində sabitləşdi. Qızılın qiyməti isə bir unsiya üçün 5420 ABŞ dollarına qədər yüksələrək 3 faizdən çox artdı. Sonradan müəyyən korreksiya baş verdi və cümə günü səhər qızılın qiyməti təxminən 5100 ABŞ dolları səviyyəsində dəyişirdi.

İranla münaqişə klassik “təhlükəsiz liman” tələbinin katalizatoruna çevrildi. Bu eskalasiya yalnız hərbi toqquşmaları deyil (məsələn, Hörmüz boğazında tanker hərəkətinin dayandırılması), həm də diplomatik gərginliyi əhatə edir. Məsələn, İspaniyanın ABŞ bazalarına çıxış verməkdən imtina etməsi prezident Tramp tərəfindən ticarət təhdidlərinə səbəb olub. Bütün bunlar qızılın yenidən etibarlı investisiya aləti kimi mövqeyini gücləndirdi.

Mazoviya Zərbxanasının prezidenti Pavel Mazurek bu prosesi praktiki baxımdan belə şərh edir:
“Biz fiziki qızıl külçələrinə marağın artdığını müşahidə edirik. Alışların bir qismi risklərin sığortalanması məqsədi daşıyır, lakin bəziləri təəssüf ki, emosiyalar və münaqişənin daha da genişlənməsi qorxusu ilə bağlıdır. Tarix göstərir ki, hər bir böyük geosiyasi sabitsizlik qızıla tələbatın artmasına səbəb olur. Belə dövrlərdə qızıl yalnız investisiya deyil, ilk növbədə kapitalın qorunması alətinə çevrilir.”

Oxşar vəziyyət 2022-ci ilin fevralında, Rusiya Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlayanda da müşahidə olunmuşdu. O zaman qızıla tələbat təkcə birjalarda deyil, külçə satıcılarında da kəskin şəkildə artdı. Pavel Mazurek xatırlayır:

“Biz şirkətdə başa düşdük ki, pis bir hadisə baş verib. Bunu qəzetlərdən və ya xəbərlərdən deyil, qızıl almaq istəyənlərin sayının eksponensial artmasından, mağazamızın qarşısında yaranan növbələrdən gördük. Müharibə insanların panikaya düşərək kütləvi şəkildə qızıl almasına səbəb oldu.”

Fərdi investorlar arasında tendensiyalar

Ekspertlər fərdi şəxslərin qızıl almasına marağın sabit şəkildə artdığını qeyd edirlər. Mazurekin məlumatına görə, 2025-ci ildə polşalıların 21 faizi qızılı “ehtiyat üçün” alıb.

“Fiziki qızıl külçələrinə maraq hər il 30–50 faiz artır. Bu, əsasən fərdi alıcılar arasında müşahidə olunur. Artım yalnız əməliyyatların sayında deyil, həm də alış səbətinin dəyərində özünü göstərir. Qismən bu, qızılın qiymətinin artması ilə bağlıdır,” – deyə o izah edir.

Ekspert əlavə edir:
“Portfellərində qızılın olduğunu etiraf edən polyakların payı 10–15 faizdir. Bu, qərb qonşularımızla müqayisədə çox deyil. Bununla belə, maariflənmə artır – əvvəllər əsasən daşınmaz əmlaka və ya rəqəmsal aktivlərə üstünlük verən insanlar portfellərini getdikcə daha çox qiymətli metallarla şaxələndirirlər.”

Müqayisə üçün qeyd edək ki, Almaniyada fərdi təsərrüfatlar və investorlar birlikdə dövlətin özündən daha çox qızıla sahibdirlər. Hesablamalara görə, söhbət 9000–9300 ton qızıldan gedir (bunların 5229 tonu külçə və sikkələr, 3805 tonu isə zinət əşyalarıdır). Bundesbankın ehtiyatları isə 3350–3378 ton təşkil edir.

Polşada isə vəziyyət əksinədir: Polşa Milli Bankının ehtiyatları hazırda təxminən 550 ton təşkil edir (700 tona qədər artırılması planlaşdırılır), vətəndaşların şəxsi ehtiyatları isə 200–500 ton arasında qiymətləndirilir.

2023-cü ilin əvvəlinə olan məlumata görə, polyakların fiziki formada ümumilikdə təxminən 149 ton qızılı var idi. Bu isə adambaşına orta hesabla təxminən 3 qram qızıl deməkdir. Almaniyada isə bu göstərici təxminən 103 qramdır.

Dünya miqyasında isə bu sahədə Hindistan liderdir. Orada fərdi ev təsərrüfatlarının əlində təxminən 26 000–34 600 ton qızıl var. Bu qızılın böyük hissəsi nəsildən-nəslə ötürülən zinət əşyaları və investisiya formalarındadır.

İkinci yerdə 23 000–31 000 tonla Çin gəlir. ABŞ-da isə təxminən 26 000 ton şəxsi qızıl ehtiyatı mövcuddur.

Yüksək tələbatın olduğu ölkələrdən biri də Türkiyədir. Dünya Qızıl Şurasının məlumatına görə, türklər 2022-ci ildə 80 ton qızıl alıblar. Bunun əsas səbəbi yüksək inflyasiya (ildə 80 faizə qədər) və türk lirəsinə inamsızlıqdır.

Mərkəzi banklar nümunə göstərir

Avropa Mərkəzi Bankından tutmuş Çin, Hindistan və ABŞ banklarına qədər bir çox mərkəzi banklar artıq uzun illərdir ki, rekord həcmdə qızıl toplayırlar. 2025-ci il belə alışların ardıcıl dördüncü ili olub.

Məqsəd ehtiyatları şaxələndirmək və geosiyasi parçalanma dövründə xüsusilə vacib sayılan ABŞ dollarından asılılığı azaltmaqdır.

İnvestorların düşüncəsində dəyişiklik

Lüksemburqda yerləşən Oldenburg Capital Partners şirkətinin təsisçisi Patris Mesnye hesab edir ki, hazırkı tələbat yalnız xəbər başlıqlarına reaksiya deyil.

“Birbaşa reaksiya proqnozlaşdırılandır: böyük geosiyasi sarsıntı baş verəndə fərdi alıcılar sikkə və külçələrə üz tuturlar. Lakin indiki vəziyyəti fərqləndirən məqam yüksək tələbatın davamlı olmasıdır,” – deyə o Euronews-a müsahibəsində bildirir.

Onun sözlərinə görə, daha dərin səviyyədə dollar aktivlərinə etimadın tədricən azalması, inflyasiya təsiri və qızılın məhdud istehsal imkanları səbəbindən daxili dəyərinin sabit qalması barədə anlayışın genişlənməsi müşahidə olunur.

Niyə fiziki qızıl?

Bəs niyə investorlar çoxsaylı virtual alternativlərə baxmayaraq fiziki külçələrə üstünlük verirlər?

Mazoviya Zərbxanasının nümayəndəsi Aneta Mazurek ilk növbədə mobillik faktorunu qeyd edir:

“2022-ci ildə müharibədən qaçan ukraynalılar özləri ilə nə götürə bilirdilər? Yalnız cibə və ya çamadana sığan şeyləri. Sizdə sənət əsərləri, mənzillər, avtomobillər ola bilər, amma fövqəladə vəziyyətdə onları necə aparacaqsınız? Qızıl isə yeganə aktivdir ki, onu rahatlıqla götürüb qaça bilərsiniz.”

O həmçinin vergi üstünlüklərini də xatırladır: Avropa İttifaqının qanunvericiliyinə görə investisiya qızılının satışı və idxalı ƏDV-dən azaddır.

Üçüncü vacib amil isə qlobal likvidlikdir:

“Qızılı dünyanın istənilən yerində, istənilən valyutaya satmaq mümkündür. Onu almaq üçün sadəcə pul lazımdır, satmaq isə həmişə asandır – çünki ona daim tələbat var.”

Aneta Mazurek əlavə edir ki, qızılı hissələrə bölmək də mümkündür. Məsələn, “kombibar” adlanan külçələr şokolad kimi hissələrə ayrılır və saxlanması da çox asandır.

“600 min funt sterlinq dəyərində olan bir kiloqram qızıl smartfon kimi cibə sığır,” – deyə o müqayisə aparır.

Qiymətlərin gələcək proqnozu

2025-ci ilin sonunda qızılın qiyməti bir unsiya üçün təxminən 4000 dollar idi. 2026-cı ilin yanvarında isə 5500 dollara qədər yüksəldi. Bu sıçrayış yalnız geosiyasi səbəblərlə deyil, həm də inflyasiya böhranı ilə bağlı idi.

Hazırda qızılın qiyməti təxminən 5100 dollar səviyyəsindədir. Lakin JP Morgan, Wells Fargo, UBS, CIBC, Deutsche Bank və Société Générale analitiklərinin 2026-cı ilin sonu üçün proqnozları 6000 dollar səviyyəsindən də yuxarı qiymətləri göstərir.

Dünya Qızıl Şurasının məlumatına görə, dünyada indiyədək hasil edilmiş qızılın ümumi həcmi təxminən 7 milyard unsiyadır və onun bazar dəyəri təxminən 35,6 trilyon ABŞ dolları təşkil edir.

P.S.

O ki qaldı bizim Azərbaycana, bəli, bineyi-qədimdən qızılsevən xalq kimi tanınan biz azərbaycanlılar da qızıl ajiotajındayıq. Azərbaycanda qızılın qiymətində son dövrlərdə kəskin artım müşahidə olunur. Bunun əsas səbəbi qlobal bazarda qızılın bahalaşmasıdır və yerli bazar da bu tendensiyaya uyğun dəyişir.

İqtisadçıların məlumatına görə:

-son bir ildə qızıl qiymətləri təxminən 50–55% artım göstərib;

-artım əsasən qlobal siyasi risklər, inflyasiya və investorların qızıla yönəlməsiilə bağlıdır.

Hal-hazırda yerli bazarda metal dəyərinə görə təxminən belə qiymətlər formalaşır:

·       999,9 əyyar qızıl: ~250–280 manat/qram

·       750 əyyar: ~187–210 manat/qram

·       585 əyyar: ~146–180 manat/qram

·       1 unsiya qızıl – təxminən 8712 manatsəviyyəsindədir.

Zərgərlik məmulatlarında isə emal və xidmət xərclərinə görə qiymətlər daha yüksək olur.
Azərbaycanda qızılın qiyməti son aylarda yüksəlir və dünya bazarındakı bahalaşma davam edərsə, qiymətlərin bir qədər də artması ehtimal olunur.

Foto: AP

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)