Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Sən çayını dəmləyirsən. Bu, bütün hekayələrin başlanğıcıdır. Sənin hekayən də belə başlayır. Mənim də. Tehranlı bir qadının da. Onun da səhəri səninkinə bənzəyir. Çaydanı ocağa qoyur, pəncərədən çölə baxır, uşağını yuxudan oyadır, işə, məktəbə, həyata hazırlaşır. Günün birinci siqareti. Günün birinci duası. Günün birinci ümidi...
Sonra səma partlayır. Bunu necə izah etməliyəm? Sən çayını dəmləyirsən, hardasa bir uşaq ölür. Sən gülümsəyirsən, hardasa bir ana ağlayır. Sən sabahı planlayırsan, hardasa bütün sabahlar birdəfəlik ləğv olunur. Bunu necə izah etməliyəm hə? Heç cür. Çünki izahı yoxdur. Sadəcə var. Müharibə. Ölüm. Qan. Və sən çayını içməyə davam edirsən.
ABŞ və İsrail İrana zərbə endirir. Adına "Nərildəyən şir", "Epik qəzəb" deyirlər. Adlar nə qədər təmtəraqlı, nə qədər uzaq, nə qədər... kinoya bənzər. Amma bu kinonun qurbanları realdır. Onların qanı realdır. Onların ölümü realdır.
Hədəfləri, Tehran, İsfahan, Qum, Kərəc, Kirmanşah . Hədəflər, şəhərlər. Yəni insanlar. Yəni çay dəmləyən qadınlar, məktəbə gedən uşaqlar, işə tələsən kişilər. Yəni sən. Yəni mən.
Ali Rəhbər Ayətullah Xameneinin iqamətgahı vurulur. Peyk görüntüləri göstərir, dağıntı, tüstü, qaraltı... O ölür, ya ölmür? Fərqi var? Fərqi yoxdur? Hər halda, bir rejim sarsılır. Bir ölkə yanır. Bir xalq qan ağlayır.
İsrail rəsmiləri deyir ki, "Xamenei öldürüldü". İran Xarici İşlər Naziri deyir ki,"Sağdır, mənim bildiyimə görə" . Qarışıqlıq və qaranlıq. Müharibənin özü kimi.
Və ən maraqlısıysa eyni anda həm dəyişir hər şey, həm də heç nə dəyişmir. Sən hələ də çayını içirsən. Mən hələ də yazıram. O qadın hələ də ölüdür, ya diri. Fərqi yoxdur. Həyat davam edir. Ölüm də.
İran cavab verir. Yüzlərlə ballistik raket. PUA-lar. Hədəfləri, İsrail, Bəhreyn, İraq, İordaniya, Küveyt, Oman, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri .
Dubay.. Beşulduzlu otel. Partlayış. Dörd nəfər yaralanır. Dünyanın ən işlək hava limanı bağlanır. On minlərlə turist qapalı qalır. Onlar da çay içə bilmir. Onlar da pəncərədən baxır, amma gördükləri ancaq tüstü və oddur.
Ölənlər, Pakistan, Nepal, Banqladeş vətəndaşları. Adları nədir? Kim bilir. Neçə yaşları var? Kim bilir. Nə arzuları var idi? Kim bilir. Onlar sadəcə rəqəmdir statistikada. "3 ölü". Üç nəfər. Üç həyat. Üç hekayə. Hamısı bitdi.
Küveyt. Beynəlxalq hava limanı. PUA hücumu. Bir ölü, 32 yaralı. Bu rəqəmlərin içində kimlər var? Atalar? Analar? Uşaqlar? Sevgililər? Kimsə onları gözləyirdi evdə. Kimsə onlar üçün çay dəmləmişdi səhər. Kimsə onların qayıdışını gözləyirdi. Gözləyənlər hələ də gözləyir. Amma gələn olmayacaq.
Bəhreyn. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanmasının qərargahı yaxınlığında partlayışlar. Hərbi baza. Əsgərlər. Onlar da kiminsə uşağıdır. Onlar da bir gün çay içirdilər, pəncərədən baxırdılar, gələcək planlayırdılar. İndi nə plan, nə gələcək, nə çay. Sadəcə partlayış. Sadəcə qan. Sadəcə ölüm.
Yaxşı bəs İranın içində nələr olur?
Bir tərəfdə ABŞ-İsrail zərbələri. 201 ölü, 747 yaralı. Onlardan 85-i bir qız məktəbinə düşən raketdə ölür. Səksən beş. Qız. Məktəb. Səhər. Dərs. Partlayış. Qan. Nəticədə isə HEÇNƏ.
85 balaca qız. Onların da bəlkə məndəki kimi çilləri var idi. Onlar da güzgüyə baxıb bəyənmirdilər özlərini. Onlar da sevmək istəyirdilər, sevilmək, böyümək, evlənmək, uşaq doğmaq, yaşamaq. 85-i də birdən bitdi. 85 hekayə. 85 ümid. 85 gələcək. Hamısı kül. Hamısı unudulacaq. Sabahın xəbərlərində yeni rəqəmlər olacaq. Yeni ölümlər. Yeni faciələr. 85 unudulacaq.
Digər tərəfdə isə... sevinc.
Bəli, sevinc. Sosial mediada videolar yayılır. Kimlərinsə rahatlığı. Sevincləri. Bir qadın danışır.. "Xameneinin iqamətgahı vurulub". Səsində rahatlıq var. Bir məktəbdə yeniyetmələr rəqs edir, mahnı oxuyur: "Trampı sevirəm" .
Nə hiss etməli? Nə düşünməli? Bir xalqın bir qismi ölür, bir qismi sevinir. Bir qismi qaçır, bir qismi rəqs edir. Bir qismi dua edir, bir qismi lənət oxuyur. Və sən baxırsan bunlara, çayını içirsən, heç nə başa düşmürsən.
Düşünürsən ki, mən kiməm bu hekayədə? Hansı tərəfdəyəm? Haqq nədir? Ədalət nədir? Və ən əsası, bu sualların cavabı varmı?
Yox. Cavab yoxdur. Sadəcə sual var. Və o sual gecələr yata bilməyəndə gəlir, üstünə çökür, nəfəsini kəsir. Sən də boğulursan. Hər gecə. Hər dəfə.
Bəs prezidentlər nə deyir?
Donald Tramp deyir ki, "İranın raket sənayesini yerlə yeksan edəcəyik". "İranlılara çağırış: hökumətinizi ələ keçirin".
Bencamin Netanyahu deyir, "Xameneinin artıq olmadığına dair çoxlu işarələr var" . "İranlılar, küçələrə çıxın, işi bitirin".
Abbas Əraqçi deyir: "Yüksək rütbəli rəsmilərin hamısı sağdır". "Trampın rejim dəyişikliyi hədəfi " mission impossible" -dur".
Və sən bütün bunları oxuyursan. Çayını içirsən. Düşünürsən.. Bu insanlar da çay içir? Onlar da səhər oyananda pəncərədən baxır? Onların da içində qorxu var? Onlar da gecələr yata bilmir? Yoxsa onlar başqa cürdür? Onlar qərar verənlərdir, biz isə icra edənlər? Onlar yazanlardır, biz isə oxuyanlar? Onlar tanrıdır, biz isə qurban?
Fərqi yoxdur. Nəticə eynidir. Ölənlər ölür, qalanlar çay içir.
BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası təcili iclas çağırır. Baş katib "dərhal hərbi əməliyyatların dayandırılması"nı tələb edir . Heç kim eşitmir. Heç kim dayandırmır. Müharibə davam edir. Ölüm davam edir. Söz davam edir. Amma söz nəyə qadirdir? Söz kimi öldürə bilər? Söz kimi dayandıra bilər? Yox. Söz sadəcə sözdür. Söz gücsüzdür. Söz acizdir. Söz ancaq ağlaya bilər. Yazıq-yazıq.
Avropa deyir ki,"Müharibənin başlaması beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik üçün ağır nəticələr daşıyır". İspaniya deyir: "Birtərəfli hərbi əməliyyatı rədd edirik". Almaniya və Fransa qoşulmur. İngiltərə qoşulur. Rusiya və Çin pisləyir. Ərəb dövlətləri İranın cavab zərbələrini qınayır. Və sən bütün bunları oxuyursan. Başın qarışır. Kim haqlı, kim haqsız? Kim qurban, kim qatil? Kim məzlum, kim zalım? Bilmirsən. Heç kim bilmir. Hər kəs öz həqiqətində yaşayır. Hər kəs öz çayını içir. Hər kəs öz pəncərəsindən baxır. Və hər kəs ölür. Nəhayət, hər kəs ölür. Haqlı da, haqsız da. Qurban da, qatil də. Məzlum da, zalım da. Hamı ölür. Və ölüm hamını bərabərləşdirir. Ölüm ən böyük demokratdır. Seçmir, ayırmır, gəlib hamını aparır.
Gəl daha dərinə enək. İranın dərinlərinə.. 2025-ci ilin dekabrından etibarən İranda genişmiqyaslı etirazlar başlayır. Səbəb? İqtisadi böhran. Rialın çökməsi. Qiymət artımı. 1979-cu il inqilabından bəri ən genişmiqyaslı etirazlar.. 100-dən çox şəhərə yayılır. Hökumət cavab verir. 8 və 10 yanvar 2026.. Ən qanlı günlər. "Human Rights Activists News Agency" deyir: 7.000 ölü. İran hökuməti deyir: 3.117 ölü. Rəqəmlər fərqli, amma mənada eynidir. Çox insan öldü. Çox ana ağladı. Çox uşaq yetim qaldı. Çox gələcək məhv oldu.
Britannica ensiklopediyası yazır,"Təhlükəsizlik qüvvələrinin repressiyası o qədər vəhşi idi ki, bəzi müşahidəçilər bunu "İranın Babi Yarı" adlandırdılar". Babi Yar. İkinci Dünya müharibəsində nazi almanlarının 30 mindən çox yəhudini qətlə yetirdiyi dərədir. Müqayis dəhşətli və realdır.
İran hökuməti prioriteti təhlükəsizliyə verir. 2026-cı il büdcəsində təhlükəsizlik xərcləri 150% artır, əmək haqqı artımı isə inflyasiyanın 40%-i qədərdir. Xalq aclıqdan ölür, dövlət silaha pul xərcləyir. Tarix təkrarlanır. Həmişə təkrarlanır.
Bəs axı buranın bir də prezidenti var. Prezident Məsud Pezeşkian... O kimdir? O nə edir? O həm etirazçılarla dialoqa çağırır, həm də xarici təhdidlərə qarşı birlik istəyir. O həm islahatçıdır, həm də rejimin adamı. O həm çay içir, həm də qan. O həm bizim kimidir, həm də deyil. O da çayını içir. O da pəncərədən baxır. O da gecələr yata bilmir bəlkə. Amma onun əllərində qan var. Onun qərarında ölüm var. Onun sözündə əzab var.
Ali Rəhbər Xamenei 9 yanvarda çıxış edir. Deyir: "Nümayişçilər öz ölkələrini məhv edirlər, sadəcə ABŞ prezidentini sevindirmək üçün" . Eyni gün təhlükəsizlik qüvvələrinə əmr verir: "Öldürün, aman verməyin" .
Öldürün. Aman verməyin. Bu sözlər. Bu sözlər. Bu sözlər. Sən onları eşidirsən. Çayını içirsən. Düşünürsən, mən heç vaxt belə söz deməmişəm. Mən heç vaxt belə qərar verməmişəm. Mən heç vaxt... amma mən də insanam. Mən də edə bilərəm. Mən də çevrilə bilərəm. Mən də ola bilərəm. Bu düşüncə ən qorxulusudur. Çünki səninlə mənim aramda nə fərq var? Biri çay içir, biri qan tökür. Amma hər ikisi çay içib böyüyüb. Hər ikisi anasının qucağında böyüyüb. Hər ikisi uşaq olub, sevib, sevilib, gülüb, oynayıb. Sonra nə oldu? Nə vaxt dəyişdi? Nə vaxt qəddarlaşdı? Nə vaxt unutdu özünün də insan olduğunu?
Bilmirsən. Heç kim bilmir. Bəlkə də heç vaxt dəyişməyib. Bəlkə də içində həmişə o qəddarlıq olub. Bəlkə də sadəcə fürsət gözləyib. İndi fürsətdir. İndi öldürür.
Bəs sən nə edirsən bütün bunlar olarkən?
Sən çayını içirsən. Mən yazıram. O qadın ağlayır. O uşaq ölür. O əsgər atəş açır. O siyasətçi bəyanat verir. O jurnalist xəbər yazır. O oxucu oxuyur. Və heç nə dəyişmir. Heç vaxt dəyişmir.
Müharibə bitəcək. Yeni müharibə başlayacaq. İnsanlar öləcək. Yeni insanlar doğulacaq. Onlar da öləcək. Tarix təkrarlanacaq. Həmişə təkrarlanacaq. Və sən hələ də çayını içəcəksən. Mən hələ də yazacam. O qadın hələ də ağlayacaq. Və heç nə dəyişməyəcək.
Bəs onda niyə yazırıq? Bu boyda portal niyə ədəbi və bədii xəbər çatdırır sizə? Niyə oxuyuruq? Niyə yaşayırıq?
Bu sualın cavabı yoxdur. Sadəcə sual var. Və o sualla yaşayırıq. Hər gün. Hər an. Hər nəfəs. Və bu, ən böyük faciədir. Və eyni zamanda ən böyük möcüzə. Çünki sual olan yerdə həyat var. Cavab olsaydı, həyat bitərdi. Cavab ölümdür. Sual həyatdır. Və biz sual edirik. Deməli, yaşayırıq.
Bu gecə sən pəncərədən baxırsan. Çöldə ulduzlar var. Sən düşünürsən.. İranda da ulduzlar var. İsraildə də. Dubayda da. Hər yerdə eyni ulduzlar. Hər yerdə eyni göy. Eyni ay. Eyni günəş. Eyni səhər. Eyni axşam. Eyni həyat. Eyni ölüm.
Bəs niyə bir-birimizi öldürürük? Niyə bu qədər nifrət? Niyə bu qədər qan? Niyə bu qədər ağrı?
Cavab yenə də yoxdur. Sadəcə sual var. Və sualın ağırlığı altında əzilirsən. Nəfəsin darıxır. Ürəyin sıxılır. Gözlərin dolur. Heç nə başa düşmürsən. Heç nə. Ancaq bir şey bilirsən... Səhər olacaq. Yenə çay dəmləyəcəksən. Yenə pəncərədən baxacaqsan. Yenə xəbərlər oxuyacaqsan. Yenə ölümlər görəcəksən. Yenə ağlayacaqsan için-için. Yenə heç nə edə bilməyəcəksən.
Və həyat davam edəcək. Həmişə davam edir. Hər şeyə rəğmən. Ölümə rəğmən. Müharibəyə rəğmən. Qana rəğmən. Ağrıya rəğmən. Həyat davam edir. Və sən də davam edirsən. Çünki başqa seçimin yoxdur.
Bu gecə, bu mətni oxuyarkən, hardasa İranda bir uşaq ölə bilər. Hardasa İsraildə bir ana ağlaya bilər. Hardasa Dubayda bir insan yaralana bilər. Hardasa Vaşinqtonda bir siyasətçi qərar verə bilər. Və sən heç nə edə bilməzsən.
Amma bir şey edə bilərsən əziz Oxucum. Unutmamaq. Xatırlamaq. Şahid olmaq. Və bəlkə də, nə vaxtsa, bu şahidliklər bir gün bir şeyi dəyişər. Bəlkə də heç nəyi dəyişməz. Amma ən azından sən biləcəksən ki, sən də bu tarixin bir parçasısan. Sən də bu qanın, bu ağrının, bu faciənin şahidisən. Və şahid olmaq da bir şeydir. Unutmaqdan yaxşıdır. Çayını iç. Pəncərədən bax. Xatırla. Və yaşa. Çünki həyat davam edir. Həmişə davam edir. Və sən də davam edirsən. İçindəki evdə. Öz sakitliyində. Öz dünyanda.
Amma unutma. Çöldə bir dünya var. O dünya yanır. O dünya ağlayır. O dünya ölür. Və sən onun bir parçasısan. İstəsən də, istəməsən də.
03.03.2026. "Ədəbiyyat və incəsənət" portalında bir anlıq dayanırıq. Çünki tarix qanla yazılsa da, məna sözlə yoğrulur.
Bu gecə İran yanır, dünya nəfəsini tutub. Biz isə burada, sözün limanında, şahidlik edirik. Unutmamaq da bir məsuliyyətdir.
Unutma. Bu sətirlər sənin üçün yazılıb. Və bir də, dostum, özünü unudaraq çayını soyutma.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.03.2026)
