Rəqsanə Babayeva,
BeyləqanrayonMədəniyyətmərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri,yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün
Sənət haqqında danışanda adətən ilk deyilən söz “azadlıq” olur. Rəssamın azadlığı, yazıçının azadlığı, rejissorun azadlığı, aktyorun azadlığı… Sanki sənət anlayışının öz kökündə sərhəd tanımamaq, qayda qəbul etməmək, çərçivələrə sığmamaq dayanır. Digər tərəfdən isə tarix boyunca sənətə yönəlmiş ən böyük iradlardan biri də məhz bu olub: “Sənət məsuliyyət daşımalıdır.” Cəmiyyətə, mənəviyyata, gələcək nəsillərə, dəyərlərə qarşı məsuliyyət. Bu iki anlayış — azadlıq və məsuliyyət — çox zaman bir-birinə zidd kimi təqdim edilir. Halbuki məsələ o qədər də sadə deyil.
Bir sual ortaya çıxır: sənətkarın əsas borcu öz daxili həqiqətini ifadə etməkdirmi, yoxsa cəmiyyətin qəbul edəcəyi çərçivədə qalmaqmı? Əgər sənət yalnız məsuliyyətlə ölçülürsə, o zaman təbliğata çevrilmək riski varmı? Əgər sənət yalnız azadlıqla ölçülürsə, o zaman dağıdıcı təsir yaratmaq təhlükəsi varmı? Bu yazıda məqsəd hökm vermək deyil. Əksinə, bu mübahisənin iki tərəfini də açmaq, üstünlükləri və çatışmazlıqları göstərmək, nəticəni isə oxucunun öz düşüncəsinə buraxmaqdır.
Azad sənət ideyasının cazibəsi
Sənətin azad olması ideyası ilk baxışdan çox güclü və inandırıcı görünür. Çünki sənət insanın daxili dünyasının ifadəsidir. Daxili dünya isə qanunla, qayda ilə, göstərişlə yaranmır. O, hissdən, təcrübədən, ziddiyyətdən, ağrıdan, sevinclə qarışıq qorxudan doğur. Bir rəssamın fırçasını, bir şairin misrasını, bir rejissorun səhnə quruluşunu öncədən müəyyənləşdirmək mümkündürmü? Əgər mümkündürsə, bu artıq sənət sayılırmı?
Azad sənətin üstünlüklərindən biri onun həqiqəti üzə çıxarma gücüdür. Tarixdə bir çox əsər var ki, ilk yarandığı dövrdə qəbul edilməyib, tənqid olunub, hətta qadağan edilib. Amma zaman keçdikcə həmin əsərlər cəmiyyətin güzgüsünə çevrilib. Azad ifadə olmasaydı, bəlkə də o həqiqətlər heç vaxt səslənməyəcəkdi.
Azadlıq sənətkara risk etmək imkanı verir. Yeni forma, yeni dil, yeni baxış bucağı yaradır. Bütün böyük üslub dəyişiklikləri — modernizm, avanqard, eksperimental teatr, yeni dalğa kinosu — məhz azadlıq mühitində doğulub. Əgər hər yaradıcı addım əvvəlcədən “uyğundurmu?” süzgəcindən keçməli olsaydı, bəlkə də bu yeniliklərin heç biri ortaya çıxmazdı.
Azad sənətin başqa bir üstünlüyü də onun dürüstlük iddiasıdır. Senzura qorxusu olmayan sənətkar daha səmimi ola bilər. O, bəzəmək, gizlətmək, yumşaltmaq məcburiyyətində qalmır. Daxilində nə varsa, onu təqdim edir. Bu isə tamaşaçı və oxucu ilə daha birbaşa əlaqə yaradır.
Azadlığın kölgə tərəfi
Lakin azadlıq anlayışı romantik səslənsə də, onun praktik tərəfi mürəkkəbdir. Tam sərhədsiz sənət mümkündürmü və mümkündürsə, həmişə faydalıdırmı? Bu sual tez-tez mübahisə doğurur.
Azad sənətin əsas risklərindən biri məsuliyyətsiz ifadə ehtimalıdır. Sənət böyük təsir gücünə malikdir. Kino, teatr, ədəbiyyat, musiqi — bunlar yalnız estetik obyekt deyil, eyni zamanda düşüncə formalaşdıran vasitələrdir. Bir obraz, bir səhnə, bir fikir minlərlə insanın dünyagörüşünə təsir edə bilər. Bu təsirin nəticələri isə həmişə neytral olmur.
Bəzən “azad ifadə” adı altında zorakılığın romantikləşdirilməsi, mənəvi aşınmanın normallaşdırılması, nifrətin estetikləşdirilməsi baş verir. Sənət əsəri bəzən reallığı tənqid etmək əvəzinə onu cazibədar göstərir. Tamaşaçı isə tənqidlə təbliğat arasındakı fərqi hər zaman ayırd edə bilmir.
Digər problem isə şok effekti üzərindən qurulan yaradıcılıqdır. Diqqət çəkmək üçün sərhədi aşmaq, qalmaqal yaratmaq, dəyərləri bilərəkdən təhqir etmək bəzən “cəsarətli sənət” kimi təqdim olunur. Halbuki sual açıq qalır: məqsəd düşündürməkdir, yoxsa sadəcə sarsıtmaq?
Tam azad sənət mühitində güclü olan səs daha çox eşidilir. Bu da bərabər imkan məsələsini gündəmə gətirir. Maliyyə, media, platforma gücü olan yaradıcı daha çox görünür, digərləri isə kölgədə qalır. Beləliklə, “azad bazar” modeli sənətdə də bərabərsizliyi artıra bilər.
Məsuliyyətli sənət anlayışı
Məsuliyyətli sənət ideyası isə başqa bir məntiqə söykənir. Bu yanaşmaya görə sənətkar cəmiyyətin üzvüdür və onun yaratdığı məhsul sosial təsir doğurur. Deməli, bu təsir nəzərə alınmalıdır. Burada məsuliyyət senzura anlamında yox, etik şüur kimi təqdim olunur.
Məsuliyyətli sənətin üstünlüklərindən biri onun qurucu gücüdür. Bu cür sənət dəyərləri qorumağa, insanı yüksəltməyə, düşüncəni dərinləşdirməyə çalışır. O, dağıtmaqdan çox inşa etməyi hədəfləyir. Xüsusilə teatr və kino kimi kütləvi təsir vasitələrində bu yanaşma tez-tez müdafiə olunur.
Məsuliyyət anlayışı sənətkarı daha diqqətli edir. O, obrazın, sözün, vizualın yaratdığı mənəvi nəticəni düşünür. Bu, yaradıcılıqda səthi sensasiyaçılığı azalda bilər. Dərinlik, ölçü, balans kimi keyfiyyətlər güclənə bilər.
Məsuliyyətli sənət həm də mədəni yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Dilin, ənənənin, tarixi yaddaşın incə qatları sənət vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Bu nöqtədə sənət yalnız fərdi ifadə deyil, kollektiv yaddaşın daşıyıcısına çevrilir.
Məsuliyyətin riskləri
Ancaq məsuliyyət anlayışı da problemsiz deyil. Ən böyük təhlükə onun sərt normaya çevrilməsi riskidir. Kim müəyyən edəcək ki, hansı sənət məsuliyyətlidir, hansı deyil? Bu sualın cavabı subyektivdir və çox vaxt ideoloji çalar daşıyır.
Məsuliyyət tələbi bəzən yaradıcılığı ehtiyatlı və qorxaq edə bilər. Sənətkar özünü senzura etməyə başlayar. Riskdən qaçar, kəskin suallardan uzaq durar, təhlükəsiz mövzulara yönələr. Nəticədə sənət tədricən canlılığını itirə bilər.
Digər tərəfdən “ictimai məsuliyyət” adı ilə tətbiq olunan məhdudiyyətlər bəzən fərqli düşüncəni sıxışdırır. Halbuki sənətin mühüm funksiyalarından biri də məhz narahat suallar verməkdir. Narahat sual isə hər zaman rahat cavab doğurmur.
Tarix göstərir ki, həddindən artıq nəzarət altında olan sənət tez bir zamanda şablonlaşır. Mövzu, obraz, süjet təkrarlanır. Estetik müxtəliflik azalır. Tamaşaçı isə bir müddət sonra bu təkrardan yorulur.
Sənətkarın daxili senzurası
Bəlkə də mübahisənin mərkəzində “xarici nəzarət” yox, “daxili ölçü” dayanır. Yəni sənətkarın öz etik kompası. Xaricdən tətbiq olunan sərt qaydalarla yox, daxildən gələn şüurla qurulan məsuliyyət modeli.
Daxili senzura qorxu deyil, düşünülmüş seçimdir. Sənətkar sual verir: “Mən bunu edə bilərəm, amma etməliyəmmi?” Bu sual yaradıcılığı öldürmür, əksinə dərinləşdirə bilər. Çünki məqsəd yalnız ifadə etmək yox, mənalı ifadə etmək olur.
Bu yanaşmada azadlıq və məsuliyyət düşmən deyil, tərəfdaş kimi görünür. Azadlıq ideyanı doğurur, məsuliyyət isə onu formalaşdırır. Azadlıq enerjidir, məsuliyyət istiqamət.
Tamaşaçı və oxucunun rolu
Bu müzakirədə çox vaxt unudulan tərəf isə tamaşaçı və oxucudur. Sənətin təsiri təkcə yaradandan asılı deyil, qəbul edəndən də asılıdır. Tənqidi düşüncə qabiliyyəti olan cəmiyyətdə sənət daha sərbəst ola bilər. Çünki qəbul edən tərəf gördüyünü analiz etməyi bacarır.
Əgər media savadlılığı, estetik düşüncə, mədəni təhsil zəifdirsə, sənətin təsiri daha kəskin və bəzən daha təhlükəli ola bilər. Bu zaman məsuliyyət yükü təkcə sənətkarın üzərində qalmır — təhsil sisteminin, mədəni institutların, ictimai mühitin də üzərinə düşür.
Sərhəd harada başlayır?
Ən çətin sual budur: sərhəd harada başlamalıdır? Açıq zorakılıq təbliğatı? Nifrət nitqi? Mənəvi dəyərlərin bilərəkdən alçaldılması? Yoxsa heç bir sərhəd olmamalıdır?
Bu suallara universal cavab yoxdur. Mədəniyyətlərə, cəmiyyətlərə, dövrlərə görə dəyişir. Dünən qadağan edilən bu gün klassika ola bilər. Bu gün normal sayılan sabah problemli görünə bilər. Sənət və cəmiyyət arasındakı dialoq daim hərəkətdədir.
Açıq qalan nəticə
Sənət azad olmalıdırmı? Bəli — çünki azadlıq olmadan yaradıcılıq nəfəs ala bilmir.
Sənət məsuliyyət daşımalıdırmı? Bəli — çünki təsir gücü olan hər söz və obraz nəticə doğurur.
Azadlığın üstünlüyü — həqiqəti qorxmadan demək, yenilik yaratmaq, səmimi olmaqdır.
Azadlığın çatışmazlığı — ölçüsüzlük, səthi şok effekti və dağıdıcı təsir riskidir.
Məsuliyyətin üstünlüyü — dərinlik, etik ölçü, qurucu təsirdir.
Məsuliyyətin çatışmazlığı — sərt normaya çevriləndə yaradıcılığı boğa bilməsidir.
Bəlkə məsələ seçim etməkdə deyil, tarazlıq tapmaqdadır. Bəlkə də hər dövr, hər cəmiyyət, hər sənətkar bu tarazlığı yenidən qurmalıdır. Qəti hökm vermək asandır, sualı açıq saxlamaq isə daha çətindir.
Qərarı isə — həmişə olduğu kimi — sənətin qarşısında dayanan tamaşaçı verir. Oxucu verir. Dinləyici verir. Sən verirsən.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.01.2026)
