Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən bir səs olur — nə qışqırıqdır, nə də pıçıltı.

O səs zamanın içindən gəlir, daşların, torpağın, qanla yoğrulmuş yaddaşın altından süzülür.

20 Yanvar məhz belə bir səsdir. Şəhidlər Xiyabanından gələn səs…

1990-cı ilin 20 yanvar gecəsi Bakı yalnız bir şəhər deyildi. Bakı o gecə millətin vicdanı idi. Tankların palçıq kimi küçələrə axdığı, silahsız insanların güllə qarşısında sinəsini sipər etdiyi bir gecə… Sovet imperiyasının çökməkdə olan qüruru Azərbaycan xalqının oyanmış iradəsi ilə toqquşdu. Bu toqquşma qanla yazıldı, amma qorxu ilə deyil.

O gecə küçələrdə yalnız insanlar öldürülmədi. O gecə qulluq psixologiyası, susqunluq, itaət qorxusu da güllələndi.

Tankların səsi Bakını oyatdı, amma xalq artıq ayıq idi. Qadın, kişi, gənc, yaşlı — hamı eyni sualı verirdi: “Bu torpaq bizimdirsə, niyə bu güllələr bizə tuşlanır?” Cavab gecikmədi. Cavab şəhid qanı ilə verildi.

20 Yanvar faciədir, bəli. Amma o, yalnız faciə deyil — şərəf tarixidir. Çünki o gecə Azərbaycan xalqı ölümün üzünə dik baxdı və geri çəkilmədi. Silahsız əllər tankların qarşısında dayandı. Qaranlıq gecədə xalq öz yolunu tapdı — istiqlal yolunu.

Şəhidlər Xiyabanı bu gün sadəcə bir məkan deyil. Orası bir məktəbdir. Vətən dərsi keçirilən bir məktəb. Orada daşlar danışır, səssizlik hayqırır. Hər məzar bir ömürlük cümlədir:

“Mən öldüm ki, sən boynubükük yaşamayasan.”

Bu gün Xiyabana qalxan hər kəs təkcə gül qoymur. O, yaddaşını təzələyir. Tarix qarşısında hesabat verir. Öz-özünə söz verir ki, bu torpaq bir daha unutqanlıq ucbatından qan görməsin.

20 Yanvarın dərsi sadədir, amma ağırdır:

Azadlıq ucuz başa gəlmir.

Müstəqillik kağız üzərində yazılmır — qanla, canla, əzabla yazılır.

Bu gün azad Bakının küçələrində addımlayırıqsa, bu, 1990-cı ilin qaranlıq gecəsində işıq yandıranların sayəsindədir. Bu gün bayrağımız dalğalanırsa, bu dalğanın içində 20 Yanvar şəhidlərinin nəfəsi var.

Xiyabandan gələn səs bizə hər il eyni şeyi xatırladır:

Unutma.

Susma.

Boyun əymə.

Çünki unutqan xalq yenidən yaralanar.

Amma yaddaşlı xalq heç vaxt diz çökməz.

Ruhunuz şad olsun, 20 Yanvar şəhidləri.

Siz ölmədiniz — Azərbaycanı oyatdınız.

Xiyaban susmur.

20 Yanvar təkcə keçmiş deyil.

O, hər dəfə biganə qalanda bizi silkələyən bir xəbərdarlıqdır.

O, hər dəfə azadlığı adi bir sözə çevirəndə qarşımıza dikilən şəhid baxışıdır.

Şəhidlər Xiyabanı susmur.

Oradan gələn səs deyir:

Azadlığı qorumaq onu qazanmaqdan daha çətindir.

Vətəni sevmək təkcə bayram günlərində yox, məsuliyyət anlarında ölçülür.

Bu xalq bir gecədə imperiyanın qarşısında əyilmədi.

Deməli, bu xalq heç vaxt kölə doğulmayıb.

Sadəcə bəzən xatırladılmağa ehtiyacı var.

20 Yanvar bizə bir həqiqəti əbədi yazdı:

Qanla yuyulan yol geriyə dönmür.

Bu səsi unutmayaq.

Bu səsi boğmayaq.

Bu səsi gələcək nəsillərə ötürək.

Çünki Xiyabandan gələn səs susarsa,

tarix danışar —

və tarix susanları bağışlamaz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)