Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
21-ci əsr insan cəmiyyəti üçün informasiya yalnız bir ehtiyac deyil, həm də həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və məlumat axınının sürətlənməsi ilə gənclər artıq uşaq yaşlarından rəqəmsal mühitlə qarşı-qarşıya qalırlar.
Bu mühit imkanlarla yanaşı müəyyən riskləri də daşıyır: saxta xəbərlər, manipulyasiya və şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi. Belə bir dövrdə gənclərin media savadlılığı yalnız fərdi inkişaf üçün deyil, həm də cəmiyyətin sağlam informasiyaya çıxışının təmin edilməsi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bu esse çərçivəsində rəqəmsal dövrdə informasiya mühitinin gənclər üçün əhəmiyyəti, media savadlılığının rolu və müasir cəmiyyətin bu məsələyə yanaşması təhlil ediləcək. Məqsəd, gənclərin informasiya məkanında daha məsuliyyətli və fəal iştirakçı olmaları üçün strategiyaların müəyyənləşdirilməsidir.
Rəqəmsal mühit və informasiyanın transformasiyası
İnformasiya texnologiyaları XXI əsrdə həyatın hər sahəsinə nüfuz edib. Elektron mediadan sosial şəbəkələrə, video platformalardan interaktiv tətbiqlərə qədər geniş vasitələr mövcuddur. Bu, informasiyanın sürətlə yayılmasını təmin etməklə yanaşı, onun müxtəlif formalarda təqdim olunmasına imkan yaradır. Məsələn, vizual, audio və interaktiv məlumatlar gənclərin diqqətini cəlb edir və təhsil prosesinə yeni imkanlar gətirir.
Lakin informasiya bolluğu müəyyən problemlər də yaradır. Sosial media platformalarında saxta məlumatlar, manipulyativ xəbərlər və qərəzli məzmun sürətlə yayılır. Bu, xüsusilə informasiya savadı aşağı olan gənclər üçün risklidir. Dezinformasiyanın yayılması yalnız fərdi zərərə deyil, cəmiyyətin qərarvermə prosesinə də təsir göstərir.
Gənclərin media savadlılığı
Media savadlılığı sadəcə “məlumatı oxuya bilmək” deyil, eyni zamanda onun mənbəyini, doğruluğunu və məqsədini qiymətləndirmək bacarığıdır. Bu bacarıq gənclərin tənqidi düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirir və onların rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli iştirakçılar olmalarını təmin edir.
Müasir dövrdə media savadlılığının əsas komponentləri bunlardır:
Mənbələrin tanınması: İnformasiyanın haradan gəldiyini müəyyənləşdirmək və etibarlılığını qiymətləndirmək.
Analitik qabiliyyət: Mətn və görüntülərdə gizli mesajları aşkar etmək, qərəz və manipulyasiyanı tanımaq.
Məlumatın təhlili: Müxtəlif mənbələrdən əldə edilən məlumatları müqayisə etmək və düzgün nəticəyə gəlmək.
Etik istifadə: İnformasiyanı paylaşarkən məsuliyyətli davranmaq və şəxsi məlumatların qorunmasına diqqət yetirmək.
Bu bacarıqlar yalnız məktəbdə deyil, həm də ailə və cəmiyyət səviyyəsində öyrədilməlidir. Azərbaycanda bir çox məktəb və universitetdə media savadlılığı proqramları tətbiq edilir, lakin hələ geniş yayılmayıb və praktik nəticələr daha çox inkişaf etməlidir.
Rəqəmsal mühitdə sosial məsuliyyət
Gənclərin media savadlılığının artırılması cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyi baxımından vacibdir. Sosial məsuliyyət yalnız qanunları izləmək deyil, həm də informasiyanın düzgün istifadəsi ilə bağlı daxili normativləri əhatə edir.
Rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davranış aşağıdakı yollarla təşviq edilə bilər:
Təhsil proqramlarının praktik yönümlü olması, layihə və seminarlar vasitəsilə gənclərin real situasiyalarda məlumatı təhlil etməyə alışdırılması.
Media təşkilatlarının etik kodekslərinin təbliği və ictimaiyyətin məlumatlandırılması.
Ailənin və ictimai mühitin rolunun gücləndirilməsi, gənclərə rəqəmsal mühitdə etik davranış nümunələrinin göstərilməsi.
Bu yanaşmalar yalnız fərdi inkişaf üçün deyil, eyni zamanda ölkənin informasiya ekosisteminin sağlam qalması üçün vacibdir. Azərbaycanın müasir dövrdə informasiya siyasətində gənclərin fəal iştirakını təşviq etməsi, rəqəmsal savadlılığın artırılması istiqamətində müsbət addımdır.
Qlobal təcrübə və Azərbaycanın perspektivi
Qlobal təcrübədə gənclərin media savadlılığının artırılması istiqamətində bir sıra ölkələr öncülük edir. Estoniya, Finlandiya və Kanada məktəb proqramlarında rəqəmsal etik, media analizi və məlumat təhlükəsizliyi dərsləri öyrədir. Bu proqramlar nəzəri biliklərlə məhdudlaşmır, praktik tapşırıqlarla gəncləri real həyatda qarşılaşa biləcəkləri dezinformasiya risklərinə hazırlayır.
Azərbaycan da bu təcrübələrdən yararlanaraq öz təhsil proqramlarını inkişaf etdirə bilər. Bu, ölkənin rəqəmsal transformasiya strategiyasına uyğundur və gənclərin gələcək peşə həyatına hazırlığını artırır. Əlavə olaraq, milli dəyərlərin, ana dilinin və mədəni irsin qorunması üçün media savadlılığı proqramlarında xüsusi bölmələrin daxil edilməsi vacibdir. Bu, gənclərin yalnız informasiya mühitində deyil, həm də milli və mədəni kimliklərini qorumaqda fəal olmalarını təmin edir.
Rəqəmsal dövrdə informasiya gənclərin həyatında və cəmiyyətin inkişafında mərkəzi rol oynayır. Lakin bu imkanlar məsuliyyət və savadlı istifadə olmadan risklərə çevrilə bilər. Gənclərin media savadlılığının artırılması yalnız təhsil və texnologiya məsələsi deyil, həm də milli inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi olmalıdır.
Azərbaycanın təhsil sistemi, dövlət siyasəti və ictimai mühitin bu istiqamətdə fəaliyyəti gənclərin rəqəmsal mühitdə daha məsuliyyətli, tənqidi və etik davranışlar nümayiş etdirmələrini təmin edə bilər. Bu, cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyini gücləndirir və gənclərin gələcək həyatında uğur şansını artırır.
Gələcək nəsillər üçün sağlam informasiya mühiti yaratmaq yalnız texnologiya ilə mümkün deyil; bunun üçün tənqidi düşüncəyə, etik prinsiplərə və milli-mədəni dəyərlərə sahib gənclər formalaşdırmaq vacibdir. Media savadlılığı, bu məqsədə çatmaq üçün ən effektiv vasitələrdən biridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.01.2026)
