Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Gənc nəsil sovet dövrü tarixi barədə əksərən məlumatsızdır. Həmin dövrün ən dəhşətli dönəmi – repressiya illəri barədə məlumatlı olmaları isə çox önəmlidir. İmperiya bizi necə əzib, bunu bilməsək, müstəqilliyimizin qədrini bilmərik.

Repressiya dövrü barədə oxucularımızı bilgiləndirmək üçün tanınmış yazıçı və politoloq, Vəhdət partiyasının sədri Adəm İsmayıl Bakuviyə müraciət etdik.

Böyük terror

XX əsrin 30-cu illərində Sovet İttifaqında həyata keçirilən repressiyalar ölkənin ictimai, siyasi və mədəni həyatında dərin sarsıntılara səbəb olmuşdur. Tarixə “Böyük Terror” (1936–1938) adı ilə düşən bu mərhələ minlərlə ziyalının, alimlərin, yazıçıların, publisistlərin, dövlət xadimlərinin və sadə vətəndaşların fiziki və mənəvi məhvinə gətirib çıxarmışdır.

Repressiyalar sovet totalitar sisteminin möhkəmləndirilməsi, cəmiyyət üzərində tam nəzarətin təmin edilməsi, qorxu mühitinin yaradılması və ideoloji hakimiyyətin gücləndirilməsi məqsədi ilə həyata keçirilmişdir.

Repressiyaların baş vermə səbəbləri

İdeoloji səbəblər

Sovet hakimiyyəti xalq arasında “anti-sovet” və “millətçi elementlər” kimi damğalanan şəxsləri sistemli şəkildə hədəfə alırdı. Əsas məqsəd düşüncə azadlığını məhdudlaşdırmaq, dövlət ideologiyasına uyğun olmayan hər hansı fərdi və ya kollektiv təşəbbüsü aradan qaldırmaq idi.

Elm və mədəniyyət sahəsində müstəqil fəaliyyət göstərən folklorşünaslar, yazıçılar, tərcüməçilər və tədqiqatçılar tez-tez “millətçilik” və “anti-sovet təbliğatı” ittihamları ilə repressiyaya məruz qalırdılar.

Siyasi səbəblər

İosif Stalinin rəhbərlik etdiyi sovet hakimiyyəti partiya daxilində potensial rəqibləri aradan qaldırmaq və mərkəzləşdirilmiş, mütləq itaətə əsaslanan idarəetmə sistemi qurmaq niyyətində idi.

Partiya üzvləri, hərbi kadrlar və dövlət qulluqçuları NKVD tərəfindən daimi nəzarət altında saxlanılırdı. Ən kiçik şübhə belə ağır ittihamlarla nəticələnir, çox zaman bu proseslər sürətli məhkəmələr və ölüm hökmləri ilə yekunlaşırdı.

Milli və mədəni səbəblər

Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və digər milli respublikalarda tarixini, mədəniyyətini və dilini araşdıran alimlər xüsusilə təhlükəli hesab edilirdi.

Folklor, ədəbiyyat və dilçilik sahəsində aparılan müstəqil elmi araşdırmalar sovet ideologiyasına “rəqib” kimi qəbul olunurdu. Məqsəd milli özünüdərk prosesini zəiflətmək, tarixi yaddaşı sovet çərçivəsinə uyğunlaşdırmaq idi.

Sosial və psixoloji səbəblər

Repressiyalar eyni zamanda cəmiyyət daxilində dərin qorxu mühiti yaratmaq üçün istifadə olunurdu. İnsanlar bir-birinə inamı itirir, susmağa və yalnız rəsmi ideologiyaya tabe olmağa məcbur edilirdi.

Bu qorxu mexanizmi rejimin davamlılığını təmin edən əsas vasitələrdən biri idi.

Repressiyaların gedişi

1936–1938-ci illər repressiyaların ən kəskin və kütləvi mərhələsi hesab olunur. Bu dövrdə cəmiyyətin bütün təbəqələri hədəf alınmışdı: alimlər, yazıçılar, müəllimlər, ziyalılar, hərbi qulluqçular və dövlət işçiləri.

İttihamlar əsasən “millətçi”, “anti-sovet”, “kontr-inqilabçı” kimi hüquqi baxımdan qeyri-müəyyən anlayışlara əsaslanırdı. NKVD tərəfindən aparılan sürətli istintaqlar, formal məhkəmələr və təcili edamlar geniş yayılmışdı.

Vəli Xuluflu, Xədicə Qayıbova, Yusif Vəzir Çəmənzəminli kimi ziyalılar milli-mədəni fəaliyyətləri və ideoloji baxışları səbəbindən repressiyaya məruz qalmış, bir çoxu yalnız illər sonra posthum şəkildə bəraət almışdır.

Repressiyaların nəticələri

İctimai nəticələr

Cəmiyyət uzun müddət qorxu və şübhə atmosferində yaşamağa məcbur olmuşdur.

İctimai fəallıq zəifləmiş, azad fikir və təşəbbüs demək olar ki, tamamilə sıradan çıxmışdır.

Mədəni nəticələr

Folklor, ədəbiyyat və tarixi tədqiqatlar sovet ideologiyasına uyğunlaşdırılmışdır.

Yüzlərlə əsər məhv edilmiş, müəllifləri susdurulmuş və ya fiziki cəhətdən aradan götürülmüşdür.

Psixoloji nəticələr

İnsanlar arasında güvən və əməkdaşlıq hissi zəifləmiş, hər kəs özünü potensial təhlükə altında hiss etmişdir. Bu travma uzun müddət cəmiyyətin düşüncə tərzinə təsir göstərmişdir.

İtkinin miqyası

Sovet repressiyaları XX əsrin ən faciəli tarixi hadisələrindən biridir. Bu dövr təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Sovet İttifaqı üçün böyük intellektual, mədəni və sosial itkilərlə nəticələnmişdir.

Repressiyalar ideoloji nəzarətin gücləndirilməsi, siyasi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi və milli-mədəni təşəbbüslərin qarşısının alınması məqsədi daşıyırdı.

Bugünkü nəsillər üçün bu dövr tarixi dərs olmaqla yanaşı, repressiya qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq və milli-mədəni irsi qorumaq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Repressiya qurbanları

(Doğum və ölüm tarixləri ilə)

Ədəbiyyat və fikir adamları

Əhməd Cavad — 5 may 1892, Şəmkir – 13 oktyabr 1937, Bakı

Mikayıl Müşfiq — 5 iyun 1908, Bakı – 6 yanvar 1938, Bakı

Hüseyn Cavid — 24 oktyabr 1882, Naxçıvan – 5 dekabr 1941, İrkutsk vilayəti

Seyid Hüseyn — 1887, Bakı – 1938, Bakı

Elm və mədəniyyət xadimləri

Vəli Xuluflu — 1894, Şamaxı – 1938

Xədicə Qayıbova — 24 aprel 1893, Tiflis – 27 oktyabr 1938, Bakı

Teatr və incəsənət xadimləri

Abbas Mirzə Şərifzadə — 22 mart 1893, Şamaxı – 16 oktyabr 1938, Bakı

Ülvi Rəcəb — 20 mart 1902, Naxçıvan – 1938

İctimai-siyasi xadimlər

Yusif Vəzir Çəmənzəminli — 12 sentyabr 1887, Şuşa – 26 yanvar 1943, Ulyanovsk vilayəti

Əhməd Pepinov — 1893, Tiflis – 1938

Unutmaq olmaz!!!

Repressiya təkcə bir dövrün faciəsi deyil, bir xalqın yaddaşına vurulmuş dərin yaradır. Güllələnənlər yalnız insanlar deyildi — fikirlər, arzular, yarımçıq qalan əsərlər və deyilməmiş sözlər də edam edildi.

Bu qaranlıq illər göstərdi ki, zorakılıq üzərində qurulan hakimiyyət müvəqqətidir, lakin sözün və həqiqətin ömrü uzun olur. Repressiya qurbanları susdurulsalar da, tarix onları unutmadı. Bu gün onların adlarını çəkmək, talelərini xatırlamaq təkcə borc deyil, milli vicdan məsələsidir.

Keçmişi anlamaq gələcəyi qorumağın yeganə yoludur. Repressiya dərsi bizə öyrədir ki, azad fikir qorunmadıqda, cəmiyyət susqunluğa məhkum edilir. Məhz buna görə də bu faciəli tarix yalnız xatırlanmamalı, dərk edilməli və unudulmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)