Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Mədəniyyət cəmiyyətin yaddaşı, dünyagörüşü və dəyərlər sistemidir. O, yalnız incəsənət, ədəbiyyat və adət-ənənələrdən ibarət deyil, eyni zamanda insan davranışlarını, sosial rolları və kimlikləri formalaşdıran mürəkkəb bir mexanizmdir. Bu mexanizmin ən həssas və eyni zamanda ən təsirli komponentlərindən biri gender anlayışıdır.
Gender yalnız bioloji fərqləri deyil, qadın və kişinin, eləcə də digər gender kimliklərinin cəmiyyətdə necə qəbul edildiyini, hansı rolları icra etdiyini və bu rolların mədəni kodlar vasitəsilə necə legitimləşdirildiyini ifadə edir.
Müasir humanitar elmlərdə mədəniyyətin gender aspektləri mövzusu antropologiya, sosiologiya, fəlsəfə, mədəniyyətşünaslıq və gender tədqiqatlarının kəsişməsində dayanır. Bu məqalənin məqsədi mədəniyyətin gender münasibətlərini necə formalaşdırdığını, gender stereotiplərinin mədəni mətnlərdə və praktikada necə təkrar istehsal olunduğunu, eləcə də bu proseslərin müasir dövrdə hansı dəyişikliklərə məruz qaldığını akademik yanaşma ilə təhlil etməkdir.
Gender anlayışının nəzəri əsasları
Gender anlayışı XX əsrin ikinci yarısından etibarən elmi diskursda geniş yayılmağa başlamışdır. Bioloji cins (sex) insanın fizioloji xüsusiyyətlərini ifadə etdiyi halda, gender sosial və mədəni konstruksiya kimi başa düşülür. Gender rolları cəmiyyət tərəfindən müəyyən olunur və mədəniyyət vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür.
Simone de Beauvoir-in məşhur tezisi – “Qadın doğulmur, qadın olunur” – genderin sosial xarakterini vurğulayan əsas fikirlərdən biridir. Bu yanaşmaya görə, qadınlıq və kişilik anlayışları mədəniyyətin yaratdığı normativ çərçivələr daxilində formalaşır. Mədəniyyət isə bu çərçivələri dil, mifologiya, din, incəsənət və gündəlik praktikalar vasitəsilə möhkəmləndirir.
Mədəniyyət və gender rollarının formalaşması
Mədəniyyət gender rollarının əsas istehsalçısıdır. Uşaq doğulduğu andan etibarən mədəni simvollarla əhatə olunur: rənglər, oyuncaqlar, nağıllar, mahnılar və davranış modelləri. Bu elementlər uşağın gender kimliyini formalaşdırır və onun cəmiyyətdə öz yerini necə görəcəyinə təsir edir.
Ənənəvi cəmiyyətlərdə gender rolları daha sərt və dəyişməz xarakter daşıyır. Kişi güc, rasional düşüncə və ictimai fəaliyyətlə, qadın isə qayğıkeşlik, emosionallıq və ailə daxilindəki rollarla assosiasiya olunur. Bu bölgü mədəniyyətin normativ sistemi kimi təqdim edilir və çox vaxt “təbii” kimi qəbul olunur.
Dil və gender
Dil mədəniyyətin əsas daşıyıcısıdır və gender münasibətlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dil vasitəsilə gender stereotipləri möhkəmlənir, normallaşdırılır və gündəlik ünsiyyətdə təkrar istehsal olunur. Məsələn, bir çox dillərdə kişi cinsi ümumiləşdirici norma kimi istifadə edilir, qadın isə ikincil və əlavə mövqe tutur.
Atalar sözləri, deyimlər və frazeoloji birləşmələr mədəni yaddaşın daşıyıcıları kimi gender baxımından diqqətəlayiq material təqdim edir. Bu mətnlərdə qadın və kişi obrazlarının necə təqdim edilməsi cəmiyyətin dərin strukturlarını açıq şəkildə göstərir.
Ədəbiyyat və incəsənətdə gender təmsili
Ədəbiyyat və incəsənət mədəniyyətin güzgüsü olmaqla yanaşı, gender ideologiyalarının formalaşdığı və yayıldığı əsas sahələrdəndir. Klassik ədəbiyyatda qadın obrazı çox vaxt idealizə edilmiş ana, fədakar həyat yoldaşı və ya faciəvi sevgi obyekti kimi təqdim olunur. Kişi obrazları isə qəhrəmanlıq, liderlik və fəaliyyətlə əlaqələndirilir.
Müasir ədəbiyyat və kino isə bu stereotipləri sorğulamağa və yenidən düşünməyə çalışır. Gender rollarının dekonstruksiyası, qadın subyektivliyinin ön plana çıxarılması və alternativ kişi modellərinin təqdimatı mədəni transformasiyanın göstəriciləridir.
Din, ənənə və gender
Din və ənənə mədəniyyətin ən təsirli komponentlərindən biridir və gender münasibətlərinə birbaşa təsir göstərir. Dini mətnlərin şərhi və ənənəvi praktikalar çox vaxt patriarxal strukturları gücləndirir. Bununla belə, gender tədqiqatları göstərir ki, problemin kökü dinin özündən çox, onun mədəni kontekstdə şərh edilməsindədir.
Ənənə anlayışı da dəyişməz deyil; o, tarixi və sosial şərtlərə uyğun olaraq transformasiya olunur. Müasir dövrdə bir çox cəmiyyətlərdə ənənə və gender bərabərliyi arasında yeni balans axtarışı müşahidə olunur.
Müasir dövrdə gender və mədəni dəyişikliklər
Qloballaşma, texnologiyanın inkişafı və informasiya axınının sürətlənməsi mədəniyyətin gender aspektlərini də dəyişdirmişdir. Sosial media və kütləvi kommunikasiya vasitələri gender rollarının daha çevik və müxtəlif şəkildə təqdim olunmasına imkan yaradır.
Feminist hərəkatlar, queer nəzəriyyə və gender studies sahəsində aparılan tədqiqatlar mədəniyyətin normativ strukturlarını tənqid edir və alternativ identikliklərin tanınmasını təşviq edir. Bu proseslər bəzən mədəni müqavimətlə qarşılaşsa da, uzunmüddətli perspektivdə sosial transformasiyanın mühüm elementinə çevrilir.
Post-sovet və regional kontekstlərdə gender və mədəniyyət
Post-sovet məkanında gender münasibətləri həm sovet ideologiyasının mirası, həm də yerli ənənələrin təsiri altında formalaşmışdır. Rəsmi diskursda gender bərabərliyi ideyası mövcud olsa da, gündəlik mədəni praktikada patriarxal dəyərlər güclü şəkildə qalmaqdadır.
Bu kontekstdə mədəniyyət həm dəyişimin, həm də müqavimətin aləti kimi çıxış edir. Teatr, kino, ədəbiyyat və media vasitəsilə gender məsələləri daha açıq müzakirə olunmağa başlanmışdır.
Gender mədəniyyətinin gələcəyi
Mədəniyyətin gender aspektləri statik deyil; onlar daim dəyişən sosial reallıqlarla qarşılıqlı təsirdə formalaşır. Gələcəkdə gender bərabərliyinin mədəni normaya çevrilməsi üçün təkcə hüquqi və institusional islahatlar deyil, həm də mədəni şüurun transformasiyası vacibdir.
Təhsil, incəsənət və media bu prosesdə həlledici rol oynayır. Genderə həssas mədəniyyətin formalaşması cəmiyyətin daha inklüziv, ədalətli və davamlı inkişafına zəmin yaradır.
Mədəniyyətin gender aspektləri cəmiyyətin dərin strukturlarını anlamaq üçün açar mövzulardan biridir. Gender münasibətləri mədəniyyət vasitəsilə formalaşır, qorunur və dəyişdirilir. Bu məqalədə göstərildiyi kimi, gender yalnız sosial rol deyil, mədəni mənalar sistemi daxilində qurulan kompleks bir fenomendir.
Mədəniyyət və gender arasındakı qarşılıqlı əlaqənin elmi təhlili cəmiyyətin mövcud problemlərini anlamağa və daha ədalətli sosial modellər qurmağa imkan verir. Bu baxımdan mədəniyyətşünaslıq və gender tədqiqatlarının inteqrasiyası müasir humanitar elmlərin ən aktual istiqamətlərindən biri olaraq qalır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.01.2026)
