Rəqsanə Babayeva,
Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rejissoru, yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün
Zamanın simvolik dönüş nöqtələrindən biri olan Yeni il anlayışı bəşəriyyət tarixində təkcə xronoloji başlanğıc deyil, həm də mədəni, estetik və intellektual yenilənmənin rəmzi kimi çıxış etmişdir. İctimai yaddaşda Yeni il, insanın öz daxili aləmi ilə apardığı hesabatın, cəmiyyətin isə gələcək üçün formalaşdırdığı gözləntilərin toqquşma nöqtəsidir. Bu baxımdan ədəbiyyat, teatr və ümumilikdə incəsənət sahələri Yeni ilin gətirdiyi yeni perspektivləri yalnız əks etdirmir, eyni zamanda onları formalaşdıran aparıcı mədəni institutlara çevrilir.
Müasir dövrdə sürətlənən qloballaşma, rəqəmsallaşma və identiklik axtarışları fonunda incəsənətin qarşısında duran əsas sual dəyişməz qalır: incəsənət zamanın axarına tabe olmalıdırmı, yoxsa onu yönləndirməlidir?
Yeni Zaman – Yeni Mədəni Kontekst
XXI əsrin ilk rübü artıq sübut etmişdir ki, mədəniyyət statik bir anlayış deyil. Texnologiyanın inkişafı, sosial şəbəkələrin düşüncə tərzinə təsiri, informasiya bolluğu və vizual dominantlıq ədəbiyyatın və teatrın klassik funksiyalarını yenidən düşünməyə vadar edir. Yeni il bu mənada mədəniyyət üçün bir növ metaforik sıfırlanma nöqtəsi rolunu oynayır.
Ədəbiyyat artıq təkcə kitab səhifələrində mövcud deyil; o, ekranlarda, səhnələrdə, audio platformalarda və hətta süni intellektlə dialoq müstəvisində yaşayır. Bu transformasiya yazıçının məsuliyyətini azaltmır, əksinə onu daha da artırır. Yeni ilin mədəni gözləntiləri oxucunun passiv istehlakçı deyil, aktiv şərhçi olmasını tələb edir.
Ədəbiyyatda Yeni İl Tematikası və Gözləntilər
Ədəbiyyatda Yeni il motivi tarixən ümid, yenilənmə və daxili təmizlənmə ideyaları ilə assosiasiya olunmuşdur. Lakin müasir ədəbiyyat bu romantik çərçivəni aşaraq daha mürəkkəb suallar ortaya qoyur: insan dəyişirmi, yoxsa sadəcə zaman dəyişir?
Yeni dövrün ədəbi gözləntiləri aşağıdakı istiqamətlərdə cəmlənir:
Şəxsi və kollektiv yaddaşın sintezi
Milli kimliyin qlobal məkanda təqdimatı
Sosial travmaların estetik dildə ifadəsi
Dilin qorunması və müasir üslubla yenilənməsi
Yeni il burada sadəcə təqvim hadisəsi deyil, ədəbi süjet üçün fəlsəfi başlanğıcdır. Yazıçı üçün bu, oxucu ilə yeni etik və estetik müqavilə bağlamaq fürsətidir.
Teatr: Canlı Sənətin Yeni İl Manifesti
Teatr incəsənəti Yeni il anlayışını ən canlı və təsirli şəkildə ifadə edən sahələrdən biridir. Səhnə hər mövsüm yenilənir, lakin Yeni il teatr üçün xüsusilə hesabat və manifest dövrü kimi çıxış edir. Hansı mövzular səhnəyə daşındı? Hansı suallar cavabsız qaldı? Tamaşaçı nə axtardı və nə tapdı?
Müasir teatrda Yeni il perspektivləri əsasən aşağıdakı meyllərlə xarakterizə olunur:
Klassik dramaturgiyanın yeni oxunuşları
Sosial və psixoloji mövzuların ön plana çıxması
Minimalist səhnə həlləri və simvolik dil
Tamaşaçı ilə interaktiv münasibət
Teatr bu gün təkcə əyləndirmir; o, düşünməyə, tərəddüd etməyə və bəzən narahat olmağa məcbur edir. Yeni il tamaşaları isə cəmiyyətin özünə ünvanladığı açıq suallar silsiləsidir.
İncəsənət və Estetik Yenilənmə
Təsviri incəsənət və müasir vizual praktikalar Yeni il mövzusunu daha çox formada və ideyada yenilənmə kimi təqdim edir. Sərgilər, instalyasiyalar və performanslar vasitəsilə sənətçilər zamanın ruhunu vizual metaforalarla ifadə edirlər.
Yeni ilin incəsənətdə yaratdığı əsas gözlənti, orijinallıqla ənənə arasında balansın qorunmasıdır. Müasir sənətçi üçün əsas məsələ yenilik naminə dəyərlərdən imtina etməmək, lakin nostalji ilə də kifayətlənməməkdir.
Mədəniyyətin Sosial Məsuliyyəti
Yeni il mədəniyyət üçün həm də sosial məsuliyyət anlayışını yenidən gündəmə gətirir. Ədəbiyyat və incəsənət cəmiyyətin aynası olmaqla yanaşı, onun vicdanı rolunu da oynayır. Sosial ədalət, insan hüquqları, mənəvi dəyərlər və mədəni irs məsələləri sənətin mövzu dairəsində qalmaqda davam edir.
Bu kontekstdə mədəniyyətin əsas funksiyası dəyərləri qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək missiyasıdır. Yeni il bu missiyanın yenidən təsdiqləndiyi zamandır.
Yeni il – yeni perspektivlər deməkdir. Lakin bu perspektivlər yalnız təzə tarix yazmaqla deyil, mövcud mədəni yaddaşı düzgün oxumaqla formalaşır. Ədəbiyyat, teatr və incəsənət zamanın sınağından çıxmış dəyərlərlə müasir düşüncə arasında körpü rolunu oynayır.
Mədəniyyət üçün Yeni il nə möcüzə, nə də illüziyadır. O, düşünmək, sorğulamaq və yenidən yaratmaq üçün verilmiş fürsətdir. Bu fürsəti dəyərləndirmək isə həm sənətkarın, həm də oxucunun ortaq məsuliyyətidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.01.2026)
