Redaksiyanın poçtundan - Hermann Hessenin ölməz “Siddhartha” romanı barədə Featured

Hörmətli “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının redaksiya heyəti.

 Mən bu məktubla sizə qələmə aldığım  fəlsəfi və ədəbi təhlil janrındakı esse-məqaləni təqdim edirəm. Yazının sizin nüfuzlu platformanızda dərc olunmasını xahiş edirəm.

“Kamilliyin paradoksu: İnsan özündə olanı niyə axtarır?” başlıqlı bu yazıda Hermann Hessenin ölməz “Siddhartha” romanı mərkəzi xətt kimi götürülüb. Əsər vasitəsilə insanın həqiqəti, müdrikliyi və kamilliyi niyə bütün dünyanı dolaşaraq xaricdə axtarması, halbuki cavabın əzəldən onun öz daxilində olması fəlsəfi müstəvidə araşdırılıb. Mətndə Siddhartanın daxili metamorfozu, təcrübə və mənəvi axtarışlar intellektual prizmadan təhlil olunub.

Yazının portalınızın oxucu kütləsinin maraq dairəsinə tam uyğun gələcəyini ümid edirəm.

Öncədən təşəkkür edirəm və işlərinizdə uğurlar arzulayıram!

Hörmətlə, Jalə Hüseynzadə. 

 

 

Jalə Hüseynzadə,

Kamilliyin paradoksu: İnsan özündə olanı niyə axtarır?                

 

-------------

İnsan həyatının müəyyən bir mərhələsində özündə nəyinsə çatışmadığını düşünməyə başlayır. Bəzən bu çatışmazlığı bilikdə, bəzən təcrübədə, bəzən də hələ əldə edə bilmədiyi bir həqiqətdə axtarır. Beləliklə, onun həyatı indiki halından olmaq istədiyi şəxsə doğru uzanan bir axtarışa çevrilir. Lakin bu axtarışın özündə bir paradoks gizlənir: əgər insan əvvəldən həyatın bütövlüyünün bir hissəsidirsə, onun uzun müddət axtarmasına, dəyişməsinə və müxtəlif təcrübələrdən keçməsinə nə üçün ehtiyac var? Bəlkə də insanın əsas problemi həqiqətdən məhrum olması deyil, özünü daim nəyəsə möhtac və natamam hesab etməsidir. O, çatacağı bir kamilliyin varlığına inandığı müddətdə yaşadığı anı həmin məqsədə aparan müvəqqəti mərhələ kimi görə bilər. Belə olduqda kamilliyə çatmaq arzusu insanı elə kamilliyin mümkünlüyünü axtardığı indiki andan uzaqlaşdıra bilər.

Hermann Hessenin Siddhartha romanı bu ziddiyyəti insanın mənəvi axtarışı fonunda araşdırır. Siddhartha həyatı başqalarının öyrətdiyi həqiqətlərlə anlamaq istəmir. O, müxtəlif yollardan keçir, öz inanclarını sorğulayır, yanlış seçimlər edir, sevir və itirir. Lakin onun yolçuluğunun mənası yalnız sonda müəyyən bir həqiqətə çatmasında deyil. Əsas məsələ bu təcrübələrin onun özünə və həyata münasibətini necə dəyişdirməsidir. Çünki bir bütövlüyün içində yaşamaqla həmin bütövlüyü dərk etmək eyni şey deyil. İnsan həyatın ayrılmaz hissəsi olduğu halda belə, özünü ondan ayrı, nəyəsə çatmalı və nəyisə əldə etməli olan bir varlıq kimi görə bilər. Siddharthanın axtarışı da məhz bu məsafənin necə yarandığını və insanın onu necə dərk edə biləcəyini düşündürür.

Siddharthanın mənəvi yolçuluğu onun Brahman ailəsində yaşadığı həyatla başlayır. O, dini biliklərə yiyələnir, ibadətləri və ənənələri öyrənir, ətrafındakı insanların hörmətini qazanır. Buna baxmayaraq, daxilindəki narahatlıq aradan qalxmır. Çünki sahib olduğu biliklə yaşadığı təcrübə arasında məsafə hiss edir. O, həqiqət haqqında öyrəndiklərinin həqiqətən onun öz anlayışına çevrilib-çevrilmədiyinə əmin deyil. Bu vəziyyət göstərir ki, həqiqəti bilmək haqqında məlumat sahibi olmaqla onu öz varlığında dərk etmək arasında fərq var. Başqasının təcrübəsi insana yol göstərə bilər, amma həmin təcrübəni onun əvəzinə yaşaya bilməz.

Burada bütövlük və kamillik anlayışlarını bir-birindən ayırmaq vacibdir. Bütövlük həyatın müxtəlif tərəflərinin, hətta bir-birinə zidd görünən hadisələrin də eyni varlığın içində mövcud olmasıdır. Kamillik isə insanın çox vaxt çatmağa çalışdığı ideal vəziyyət kimi təsəvvür edilir. İnsan özünü natamam hesab etdikdə kamilliyi gələcəyə aid edir və indiki halını dəyişdirilməli, geridə qoyulmalı bir mərhələ kimi qəbul edir. Halbuki bütövlüyə aid olmaq üçün ondan kənara çıxıb başqa bir yerə çatmaq lazım deyil. İnsan artıq həyatın içindədir; onun dərk etməli olduğu məsələ bu həyatla münasibətidir. Siddharthanın axtarışını da belə anlamaq mümkündür: o, bütövlüyü yaratmağa deyil, özünün həmin bütövlükdəki yerini anlamağa çalışır. Ancaq bu fərqi hələ dərk etmədiyi üçün həqiqəti özündən kənarda və ya gələcəkdə əldə edəcəyi bir nəticədə axtarır.

Samanalara qoşulması Siddharthanın özündən və əvvəlki həyatından uzaqlaşaraq həqiqətə çatmaq cəhdidir. O, bədəninin və istəklərinin təsirindən azad olmağa, özünü məhrumiyyət və iradə vasitəsilə dəyişdirməyə çalışır. Lakin bu təcrübə ona gözlədiyi rahatlığı vermir. Özündən uzaqlaşmaqla özünü tanımaq arasında düşündüyü qədər sadə əlaqənin olmadığını anlayır. İnsan istəklərini susdura, vərdişlərini dəyişdirə və fərqli həyat tərzi seçə bilər, amma bütün bunlar onun özünü dərk etdiyini göstərmir. Bəzən insan özündən qaçmaq cəhdini mənəvi yüksəliş hesab edir, halbuki qaçdığı şey elə özünün anlamadığı tərəfləri ola bilər.

Qautama ilə qarşılaşması Siddharthanın bu axtarışını daha mürəkkəb hala gətirir. O, Qautamanın mənəvi kamilliyinə hörmət edir və onun təcrübəsini inkar etmir. Bununla belə, başqasının həqiqətini qəbul etməklə həmin həqiqəti öz həyatında yaşamağın eyni olmadığını düşünür. Buna görə də Qautamanın yanından ayrılır. Romanın bu mərhələsində Siddhartha artıq yalnız həqiqəti başqalarından öyrənmək istəmir; özünü tanımağa və həyatla birbaşa münasibət qurmağa başlayır. Ancaq bu, onun axtarışının tamamilə sona çatması və ya doğru istiqaməti tapması demək deyil. Qautamadan ayrıldıqdan sonra Kamalaya doğru yönəlməsi onu başqa bir həyatın, maddi dünyanın və dünyəvi həzzlərin içinə aparır. Beləliklə, o, bir təlimin təsirindən uzaqlaşsa da, hələ özünü tanımağa aparan yolu tapmış olmur. Həqiqəti kənardan hazır şəkildə qəbul etməkdən uzaqlaşsa da, bu dəfə də başqa bir istiqamətdə özündən uzaqlaşmağa başlayır.

Kamala və Kamasvami ilə qarşılaşmasından sonra Siddharthanın həyatının istiqaməti dəyişir. O, əvvəllər uzaq durduğu maddi dünyanın, arzuların, münasibətlərin və gündəlik həyatın içinə daxil olur. Lakin bu yol onu mənəvi axtarışında irəli aparan düzgün yol kimi təqdim edilə bilməz. Əksinə, Siddhartha tədricən maddi dünyanın çuxuruna düşür. Kamala ilə münasibəti, var-dövlətə və rahatlığa alışması, qumar və digər dünyəvi həzzlərə aludə olması onu özündən uzaqlaşdırır. Bir vaxtlar istəklərdən xilas olmağa çalışan Siddhartha indi həmin istəklərin təsiri altında yaşayır. O, həyatının bu mərhələsində öz mahiyyətinə yaxınlaşmaq əvəzinə, ondan getdikcə uzaqlaşır. Sonradan bu vəziyyətdən çıxsa da, həyatının müəyyən bir hissəsini həmin çuxurun içində keçirir. Bu dövr onun yolçuluğunda sadəcə ötüb keçdiyi bir mərhələ deyil, maddi dünyanın insanı necə dəyişdirə və özündən uzaqlaşdıra bildiyinin göstəricisidir.

Bununla belə, Siddharthanın dünyəvi həyatda yaşadıqlarını yalnız sonradan əldə edəcəyi anlayışa aparan vasitələr kimi görmək düzgün olmazdı. Onun həzzləri, iztirabları, münasibətləri və itkiləri yalnız gələcəkdəki nəticəyə görə dəyər qazanmır; bunlar həyatının özüdür. Ancaq bir təcrübənin insan həyatının ayrılmaz hissəsi olması onun mənfi nəticələrini aradan qaldırmır və həmin təcrübə zamanı etdiyi hər davranışı doğru etmir. Siddharthanın maddi dünyaya aludə olması da həyatının bir hissəsidir, lakin bu, onun özündən uzaqlaşmasını və yaşadığı mənəvi tənəzzülü müsbət hala gətirmir. Əsas məsələ bu təcrübəni nə tamamilə rədd etmək, nə də onun yanlış tərəflərini görməzdən gəlməkdir. Əgər insanın yaşadığı hər şeyi yalnız sonradan əldə edəcəyi məqsədə xidmət etdiyi üçün əhəmiyyətli hesab etsək, yenə də indiki anı gələcəyin kölgəsində qoymuş olarıq. Siddharthanın əvvəlki həyatını sonrakı anlayışından daha az həqiqi hesab etmək də bu baxımdan yanlışdır. Onun təcrübələrinin mənası yalnız sonda nəyə çevrilməsində deyil, yaşanmış həyatın bir hissəsi olmasındadır. Bəlkə də bütövlüyü dərk etmək hər şeyi geridə qoymaq deyil, əvvəlcə rədd etdiyin təcrübələrin də həyatın ayrılmaz hissəsi olduğunu anlamaqdır.

Siddharthanın çayla qarşılaşması bu düşüncəyə yeni məna verir. Əvvəllər o, həyatını bir mərhələdən digərinə keçid, bir məqsəddən başqa məqsədə doğru irəliləyiş kimi qəbul edirdi. Çay isə ona həyatın yalnız bir istiqamətdə hərəkət edən hadisələr ardıcıllığından ibarət olmadığını göstərir. Onun axınında müxtəlif səslər, hərəkətlər və vəziyyətlər bir araya gəlir. Çayın bütövlüyü ayrı-ayrı səslərin eyniləşməsində deyil, onların hamısının eyni axının içində mövcud olmasındadır. Bu, Siddharthanın həyatına da aid edilə bilər: sevinc və kədər, mənəvi axtarış və dünyəvi istəklər, qazanc və itki bir-birini tamamilə ləğv etmir. İnsan həyatının yalnız müəyyən tərəfini həqiqi, digərlərini isə səhv hesab etdikdə bütöv mənzərəni görməkdə çətinlik çəkir.

Çayın Siddharthaya öyrətdiyi daha dərin məqamlardan biri isə zamanın adi ardıcıllığının aşılmasıdır. Biz həyatı adətən keçmiş, indi və gələcək şəklində ayırırıq. Keçmişi geridə qalmış, indini yaşadığımız an, gələcəyi isə hələ çatmadığımız bir zaman kimi qəbul edirik. Lakin çay nümunəsində bu sərhədlər öz mənasını itirir. Çayın mənbəyi və mənsəbi bir-birindən ayrı zamanlara aid deyil; onlar eyni bütövün daxilində eyni anda mövcuddur. Çay üçün mənbə yalnız keçmiş, mənsəb isə yalnız gələcək deyil. Onun bütün axını bir bütövlük təşkil edir. Bu baxımdan, zamanın illüziya olması hər şeyin sadəcə bir-birini izləməsi deyil, fərqli zamanlar kimi qəbul etdiyimiz halların əslində eyni bütövlük daxilində mövcud olması fikridir. Siddhartha da həyatına yalnız keçmişdəki səhvlər və gələcəkdə çatacağı məqsədlər arasındakı məsafə kimi baxmaqdan uzaqlaşır. O anlayır ki, həyatın mənası yalnız gələcəkdə əldə ediləcək bir nəticədə deyil; keçmiş, indi və gələcək adlandırdığımız bütün təcrübələr varlığın bütövlüyünə daxildir. Beləliklə, kamillik yalnız yolun sonunda əldə edilən bir nəticə kimi görünməkdən uzaqlaşır.

Vasudevanın Siddharthaya münasibəti də bu anlayışın formalaşmasında mühüm rol oynayır. O, qəhrəmana hazır cavablar vermir, onun yerinə həqiqəti müəyyənləşdirməyə çalışmır. Daha çox, Siddharthanın diqqətini dinləməyə və müşahidə etməyə yönəldir. Çünki bəzi həqiqətlər izah olunmaqla deyil, insanın öz təcrübəsi ilə münasibətində açılır. Vasudeva Siddharthanın əvəzinə düşünmədiyi üçün onun azadlığını məhdudlaşdırmır; əksinə, dünyanı əvvəlcədən müəyyənləşdirdiyi qəliblərə uyğunlaşdırmadan dinləməsinə imkan yaradır. Burada dinləmək passivlik deyil. Bu, hadisələrə yalnız öz gözləntilərimizə uyğun məna verməkdən uzaqlaşmaqdır. Siddhartha daim cavab axtardıqda dünyanı cavabsızlıq və çatışmazlıq içində görə bilərdi. Çayı dinlədikcə isə yalnız özü üçün axtardığı şeyi deyil, həyatın özündə mövcud olan əlaqələri də görməyə başlayır. Vasudevanın rolu ona həqiqəti vermək deyil, həmin həqiqəti öz təcrübəsində dərk edə bilməsi üçün şərait yaratmaqdır.

Siddharthanın oğlu ilə münasibəti onun başqa insanları anlama tərzində daha ağrılı bir dəyişiklik yaradır. O, oğlunu sevir, onun əzab çəkməsini istəmir və onu qorumağa çalışır. Lakin bu sevgi tədricən oğlunun həyatını öz istəyinə uyğun müəyyənləşdirmək cəhdinə çevrilir. Siddhartha oğlunun çəkəcəyi ağrını aradan qaldırmaq, onun özündən uzaqlaşmasının qarşısını almaq istəyir. Halbuki oğlu öz yolu ilə yaşamaq, seçimlərini özü etmək istəyir. Atasının yaşadığı təcrübələr onun oğlunun təcrübəsini əvəz edə bilməz. Bu hadisə Siddharthaya başqasını sevməklə onu tam anlamağın və ya onun həyatına nəzarət etmək haqqına sahib olmağın eyni olmadığını göstərir.

Oğlundan ayrılıq Siddharthanın yalnız öz itkisi ilə üzləşməsi deyil, başqasının azadlığını qəbul etmək məcburiyyətidir. O, bir zamanlar başqalarının onun yerinə həqiqəti müəyyənləşdirməsini qəbul etmədiyi kimi, indi də oğlunun öz yolunu seçməsinə mane ola bilmir. Bu bənzərlik onun özünü və başqalarını anlamağında mühüm məqamdır. İnsan öz təcrübəsini başqasına ötürə bilər, amma onu həmin təcrübəni yaşamağa məcbur edə bilməz. Siddharthanın ağrısı da buradan yaranır: o, oğlunu öz yolunda qorumaq istəyir, lakin sevgi qarşı tərəfin yolunu onun əvəzinə seçmək gücü vermir.

Bu ayrılıq Siddharthanın atasını tərk etdiyi dövrü də xatırladır. İndi o, bir vaxtlar atasının yaşadığı vəziyyətə başqa tərəfdən baxır. Öz atası onun getməsinin qarşısını ala bilməmişdi; Siddhartha da oğlunu saxlaya bilmir. Bu təkrarlanma insan təcrübəsinin nəsillər arasında necə davam etdiyini göstərir. Siddhartha əvvəllər yalnız öz azadlığını düşünürdüsə, indi başqasını sevməyin və onu itirməyin nə demək olduğunu yaşayır. Beləliklə, iztirab yalnız onu özünə qaytarmır, başqalarının da öz daxili dünyası, arzuları və seçimləri olduğunu daha dərindən anlamağa kömək edir. Lakin bu ağrını yalnız mənəvi inkişaf üçün zəruri vasitə kimi qiymətləndirmək olmaz. Ayrılıq həqiqi itkidir və onun dəyəri yalnız Siddharthaya nəsə öyrətməsində deyil. Bəzən insanın həyatında mənalı olan hadisə həm bir itki, həm də yeni anlayışın başlanğıcı ola bilər.

Romanın sonunda Govinda ilə qarşılaşma Siddharthanın yolçuluğunun mənasını bir daha düşünməyə imkan verir. Govinda hələ də həqiqəti axtaran insandır. Siddhartha isə artıq həyatın müxtəlif təcrübələri arasında əvvəllər görə bilmədiyi əlaqələri anlamağa başlayıb. Onların fərqi birinin həqiqətə sahib olması, digərinin isə ondan məhrum qalması deyil. Daha çox, həqiqətə münasibətlərinin fərqli olmasıdır. Siddhartha yaşadıqlarını vahid həyat təcrübəsi kimi qavramağa yaxınlaşdığı halda, Govinda hələ də həqiqətin nə olduğunu anlamağa çalışır. Son qarşılaşmada Govindanın Siddharthanın simasında müxtəlif varlıq şəkillərini və həyatın bir-birinə bağlı tərəflərini görməsi bu fikri tamamlayır. Həqiqət burada tək bir sözə və ya hazır təlimə sığmır. Onu anlamaq üçün insanın həyatın ayrı-ayrı tərəflərini bir-birindən ayırmadan görə bilməsi tələb olunur.

Bu görüşdə daş nümunəsi də Siddharthanın həyata münasibətini anlamaq baxımından xüsusi məna daşıyır. Daşın dəyəri onun gələcəkdə hansı formaya çevriləcəyindən, hansı başqa varlığın bir hissəsi olacağından asılı deyil. Daş yalnız gələcəkdə başqa bir şeyə çevriləcəyi üçün dəyər qazanmır; onun indiki halı da özlüyündə əhəmiyyətlidir. Bu fikri insan həyatına tətbiq etdikdə belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür: insanın dəyəri yalnız gələcəkdə çatacağı kamilliklə ölçülməməlidir. İnsan indiki həyatında da dəyərlidir. Onun keçmişdəki səhvləri, yaşadığı uğursuzluqlar və hələ tamamlanmamış axtarışları gələcəkdə kim olacağına görə qiymətləndirilməməlidir. Siddharthanın maddi dünyaya aludə olduğu dövr də bu baxımdan həyatının inkar edilməli bir parçası deyil. Bu, onun həyatında baş vermiş, lakin mənfi nəticələri də olmuş bir təcrübədir. Daşın indiki varlığını gələcəkdə çevriləcəyi başqa bir formaya görə ölçmədiyimiz kimi, insanın indiki həyatını da yalnız gələcəkdə çatacağı kamilliklə müəyyənləşdirmək doğru olmazdı. Beləliklə, bütövlük yalnız həyatın müxtəlif mərhələlərinin bir-biri ilə əlaqəsini deyil, hər bir mərhələnin öz varlığı daxilində dəyər daşımasını da ifadə edir.

Bu səhnə məqalənin başlanğıcındakı suala da cavab verir: insan özündə olanı niyə axtarır? Çünki bir bütövlüyün içində olmaqla onu dərk etmək arasında fərq var. İnsan həyatın içində yaşadığı halda özünü ondan ayrı hesab edə, həqiqəti gələcəyə təxirə sala və indiki halını daim natamam görə bilər. Siddharthanın dəyişməsi bütövlüyün yalnız yolun sonunda yaranması deyil; onun özünü və həyatı anlama tərzinin dəyişməsidir. Govindaya yaşatdığı təcrübə də bununla bağlıdır: Siddhartha ona həqiqəti sadəcə izah etməklə kifayətlənmir, çünki həqiqət sözlərlə ötürülən məlumatdan daha genişdir. İnsan başqasına yol göstərə bilər, amma onun yerinə dərk edə bilməz.

Bununla belə, Siddharthanın sonda qazandığı anlayışın onun uzun axtarışı və yaşadığı iztirablar olmadan mümkün olub-olmadığı sualı açıq qalır. Əgər bütövlük əvvəldən mövcud idisə, onun keçdiyi yol zəruridirmi? Məncə, bu yolu hər kəs üçün mütləq zəruri hesab etmək olmaz. İnsan özünü dərk etmək üçün mütləq eyni səhvləri etməli, eyni itkiləri yaşamalı deyil. Lakin Siddhartha üçün həmin təcrübələrin əhəmiyyətini də inkar edə bilmərik. Onun həyatında bu təcrübələr əvvəlki təsəvvürlərini dəyişdirdi, özündən nə gözlədiyini və həqiqəti necə axtardığını sorğulamağa imkan verdi. Deməli, onun yolu bütövlüyü yaratmaq üçün deyil, artıq həyatının içində olan bütövlüyü dərk edə bilməsi üçün əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan axtarışın mənası mütləq bir nəticəyə çatmaqda deyil, insanın öz baxışlarının sərhədlərini tanımasındadır.

Siddharthanın yolçuluğunun əsas paradoksu da burada üzə çıxır: o, həqiqəti tapmaq üçün illərlə axtarır, lakin sonda dəyişən təkcə həqiqət haqqında bildikləri deyil, həqiqəti axtarmaq ehtiyacına münasibətidir. Bəlkə də onun problemi kamil olmaması deyil, özünü daim kamilləşməli olan natamam bir varlıq kimi görməsidir. Bu, insanın heç vaxt dəyişməməli və ya özünü inkişaf etdirməyə çalışmamalı olduğu demək deyil. Əksinə, insan dəyişə və yeni şeylər öyrənə bilər, amma bunu indiki varlığını dəyərsiz hesab etdiyi üçün etməməlidir. Çünki həyat yalnız gələcəkdə çatılacaq məqsəddən ibarət deyil; insanın yaşadığı təcrübələr, münasibətlər, sevinclər və ağrılar da həmin həyatın özüdür.

Beləliklə, Siddharthanın axtarışı kamilliyin əldə edilməsi üçün hamıya aid olan mütləq zərurət deyil. Onun üçün bu yol özünü natamam hesab etməsinə səbəb olan düşüncələri tanımaq və həyatın müxtəlif tərəfləri arasındakı əlaqəni görmək imkanı yaradır. Zamanın illüziya olması da bu yolun mənasızlığı deyil, keçmişi yalnız geridə qalmış, indini müvəqqəti, gələcəyi isə yeganə məqsəd kimi qiymətləndirməyin dəyişməsidir. İnsan həqiqəti yalnız gələcəkdə çatacağı bir nəticə kimi görməkdən uzaqlaşdıqda, yaşadığı həyatın özündə də onun izlərini görməyə başlayır. Bəlkə də Siddharthanın yolunun sonunda qazandığı yeni bir həqiqət deyil, həqiqətlə özü arasında əvvəldən qurduğu məsafəni dərk etməkdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

 

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.