İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

BU GÜN BÖYÜK ƏDİBİN ANADAN OLMASININ 205-Cİ İLDÖNÜMÜDÜR

Zaman dəyişir, ədədbi meyarlar da dəyişir, amma Fyodor Mixayloviç Dostoyevskinin dünyanın az qala hər bir guşəsində “ən çox oxunan” reytinqindəki ön yeri dəyişmir.

Dostoyevski dünya ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən biri, rus yazıçısı, filosofu və publisistidir. O, insan psixologiyasını, mənəvi ziddiyyətləri, vicdan, günah, əzab, inam, azadlıq və ədalət məsələlərini dərindən araşdıran əsərləri ilə tanınır. Dostoyevski XIX əsr rus ədəbiyyatının və dünya psixoloji roman janrının ən mühüm simalarından hesab olunur.

 Onun əsərlərində insanın daxili aləmi, yaxşılıq və pislik arasındakı mübarizə, yoxsulluq, cəmiyyətin ədalətsizliyi, mənəvi məsuliyyət və insanın öz vicdanı qarşısında hesabat verməsi kimi mövzular xüsusi yer tutur.

Fyodor Dostoyevski 11 noyabr 1821-ci ildə Rusiya imperiyasının Moskva şəhərində anadan olub.

Atası Mixail Dostoyevski həkim, anası Mariya Dostoyevskaya isə evdar qadın idi. O, uşaqlıq illərindən ədəbiyyata böyük maraq göstərib, rus və xarici yazıçıların əsərlərini oxuyub. Dostoyevski Sankt-Peterburqdakı Hərbi-Mühəndislik Məktəbində təhsil alıb. Təhsilini başa vurduqdan sonra bir müddət mühəndis kimi çalışsa da, sonradan həyatını ədəbiyyata həsr etmək qərarına gəlib.

1846-cı ildə nəşr olunan ilk romanı “Yoxsul insanlar” ona böyük ədəbi şöhrət qazandırıb. Əsərdə yoxsul insanların həyatı, cəmiyyət qarşısında acizliyi və mənəvi dünyası təsvir olunur.

1849-cu ildə siyasi dairələrlə əlaqəsinə görə həbs edilərək ölüm cəzasına məhkum edilib. Lakin edam mərasiminin son anında cəza Sibirə katorqa və sürgünlə əvəz olunub. O, bir neçə il ağır həbs şəraitində yaşayıb.

Bu hadisələr onun dünyagörüşünə və sonrakı yaradıcılığına ciddi təsir göstərib. Sürgündən qayıtdıqdan sonra ədəbi fəaliyyətini davam etdirib və dünya ədəbiyyatının ən məşhur romanlarından bir neçəsini qələmə alıb.

Dostoyevskinin yaradıcılığında xüsusilə aşağıdakı əsərlər mühüm yer tutur:

1. Yoxsul insanlar (Poor Folk, 1846) – yoxsulluq, sosial bərabərsizlik və insan ləyaqətindən bəhs edir.

2. Oxşar (The Double, 1846) – insanın şəxsiyyəti və daxili parçalanması mövzusunu araşdırır.

3. Ağ gecələr (White Nights, 1848) – tənhalıq, sevgi və qarşılıqsız hisslər haqqında romantik povestdir.

4. Ölülər evindən qeydlər (The House of the Dead, 1861–1862) – Sibir həbsxanasındakı həyat və məhbusların taleyini təsvir edir.

5. Alçaldılmışlar və təhqir olunmuşlar (The Insulted and Injured, 1861) – insan əzabları, mərhəmət və ədalətsizlikdən bəhs edir.

6. Yeraltından qeydlər (Notes from Underground, 1864) – insan şüuru, azad iradə və cəmiyyətlə ziddiyyətləri araşdırır.

7. Cinayət və cəza (Crime and Punishment, 1866) – qətl törədən tələbənin vicdan əzabı, psixoloji sarsıntıları və mənəvi mübarizəsindən bəhs edir.

8. Qumarbaz (The Gambler, 1866) – qumar asılılığı, ehtiras və insanın zəifliklərini təsvir edir.

Dostoyevskinin əsərlərini fərqləndirən əsas cəhət insan psixologiyasına dərindən nüfuz etməsidir. O, qəhrəmanlarını yalnız xarici hadisələrin iştirakçısı kimi deyil, daxili mübarizə aparan mürəkkəb şəxsiyyətlər kimi təqdim edir.

Onun yaradıcılığında bir neçə mühüm mövzu xüsusi diqqət çəkir:

- Vicdan və günah: İnsan etdiyi əməllərə görə mənəvi məsuliyyət daşıyır.

- İnam və şübhə: İnsanların dini və fəlsəfi axtarışları.

- Ədalət və haqsızlıq: Cəmiyyətdə sosial bərabərsizlik və insan hüquqları.

- Yaxşılıq və pislik: İnsan xarakterindəki ziddiyyətlər.

- Tənhalıq: İnsanların cəmiyyət içərisində belə özlərini tənha hiss etməsi.

- Azadlıq və məsuliyyət: İnsanın seçimləri və həmin seçimlərin nəticələri.

Fyodor Dostoyevski yalnız rus ədəbiyyatına deyil, dünya fəlsəfəsinə, psixologiyasına və müasir roman sənətinə də böyük təsir göstərib. Onun yaradıcılığı Fridrix Nitsşe, Ziqmund Freyd, Albert Kamü, Jan-Pol Sartr və bir çox digər mütəfəkkir və yazıçıların diqqətini cəlb edib. Dostoyevski insan ruhunun qaranlıq tərəflərini, daxili ziddiyyətlərini və mənəvi axtarışlarını ədəbiyyatda misilsiz ustalıqla əks etdirib.

Onun romanları bu gün də dünyanın müxtəlif ölkələrində oxunur, təhlil edilir və ekranlaşdırılır.

Fyodor Dostoyevski 9 fevral 1881-ci ildə 59 yaşında Sankt-Peterburqda vəfat edib. O, Aleksandr Nevski monastırının Tixvin qəbiristanlığında dəfn olunub. Onun ədəbi irsi insanı, onun mənəvi dünyasını və həyatın ən mürəkkəb suallarını anlamaq baxımından dünya ədəbiyyatının ən qiymətli xəzinələrindən biri hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.11.2026)