İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aqata Kristi — dünya ədəbiyyatının ən məşhur detektiv yazıçılarından biri, dramaturq və XX əsrin ən böyük ədəbi hadisələrindən sayılan müəlliflərdəndir. O, xüsusilə Herkul Puaro (Hercule Poirot) və Miss Marpl (Miss Jane Marple) obrazlarını yaratması ilə tanınır. Əsərləri 100-dən çox dilə tərcümə olunub və iki milyarddan çox nüsxə ilə nəşr edilib.

Rəsmi Christie mənbələri onu bütün zamanların ən çox satılan romançısı kimi təqdim edir.  Agatha Mary Clarissa Miller 15 sentyabr 1890-cı ildə İngiltərənin Devon qraflığındakı Torquay şəhərində anadan olub. O, nisbətən imkanlı ailədə böyüyüb. Uşaqlıq illərində çoxlu kitab oxuyub, hekayələr qurub və xəyal dünyasına böyük əhəmiyyət verib.

Kristinin formal təhsili dövrün bəzi yazıçıları ilə müqayisədə fərqli olub. O, əsasən evdə təhsil alıb. Musiqi ilə də maraqlanıb və bir müddət piano ilə məşğul olub. Uşaqlıqdan oxumağa olan sevgisi onun gələcək yaradıcılığının əsasını qoyub. Xüsusilə detektiv hekayələr onun diqqətini çəkib. Birinci Dünya müharibəsi Agatha Christienin həyatında mühüm dönüş nöqtəsi olub. O, könüllü tibb xidmətində çalışıb.

Daha sonra xəstəxananın aptek bölməsində fəaliyyət göstərib. Bu təcrübə sonralar onun detektiv əsərlərində mühüm rol oynayıb. Dərmanlar, zəhərlər və onların insan orqanizminə təsiri haqqında əldə etdiyi biliklər cinayət süjetlərinin qurulmasında ona kömək edib. Christie sonradan yazdığı əsərlərdə zəhərlənmə üsulundan dəfələrlə istifadə edib.

Məhz müharibə illərində o, ilk detektiv romanı üzərində işləməyə başlayıb.  Christienin ilk romanı “The Mysterious Affair at Styles” — 1920-ci ildə nəşr olunub. Bu əsərin ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, burada sonradan dünyanın ən məşhur detektiv obrazlarından birinə çevriləcək Herkul Puaro ilk dəfə meydana çıxıb. Puaro Belçikadan olan, son dərəcə məntiqli, detallara diqqət edən və cinayətləri əsasən müşahidə, psixoloji təhlil və məntiq vasitəsilə açan detektivdir.

Christie uzun illər ərzində Puaronu inkişaf etdirib və nəticədə o, Şerlok Holms qədər tanınan ədəbi detektiv obrazına çevrilib. Herkul Puaro Christienin ən məşhur yaratdığı obrazdır. Onun əsas xüsusiyyətləri:

- yüksək müşahidə qabiliyyəti

- güclü məntiq

- insan psixologiyasını anlamaq

- xırda detallara diqqət

- nizam-intizam

- özünəinam

- cinayəti fiziki gücdən çox ağılla həll etmək.

Ədəbi qəhrəmanı Puaro çox vaxt hadisə yerindəki kiçik bir detalın bütün sirri dəyişə biləcəyini göstərir. Maraqlı cəhət odur ki, Christie sonralar Puaronu bəzən “dözülməz” hesab etdiyini də etiraf edib. Buna baxmayaraq, onu öldürmək və əsərlərdən tamamilə çıxarmaq fikri uzun müddət mümkün olmayıb.  Puaronun məşhur əsərləri arasında:

- The Murder of Roger Ackroyd

- Murder on the Orient Express

- Death on the Nile

- The ABC Murders

- Five Little Pigs

- Curtain

xüsusi yer tutur.

1926-cı ildə nəşr olunan “The Murder of Roger Ackroyd” Christienin ən məşhur və ən çox müzakirə edilən romanlarından biridir. Bu əsər detektiv janrının inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Christie oxucunun hadisələrə münasibətini və “kim cinayətkardır?” sualına yanaşmasını dəyişdirən qeyri-adi süjet qurub. Romanın əsas gücü yalnız cinayətin özündə deyil, oxucunun məlumatı necə qəbul etməsində olub. Bu əsər Christienin ən cəsarətli ədəbi təcrübələrindən biri hesab olunur.

Christienin ikinci böyük detektivi Miss Jane Marpledır. Miss Marpl ilk dəfə 1927-ci ildə “The Tuesday Night Club” adlı hekayədə meydana çıxıb. Onun ilk tammetrajlı romanı isə “The Murder at the Vicarage” 1930-cu ildə nəşr olunub. Miss Marpl zahirən adi, sakit, yaşlı kənd qadını təsiri bağışlayır. O, toxuculuqla məşğul olur, bağçılıqla maraqlanır və insanların gözündə təhlükəli detektiv təsiri yaratmır.

Lakin onun ən böyük silahı insanları müşahidə etmək və onların xarakterini anlamaqdır. Miss Marplın obrazının yaradılmasında Christienin nənəsinin və nənəsinin tanışlarının müəyyən təsiri olub.  Bu baxımdan Puaro ilə Marpl arasında maraqlı fərq var:

Puaro cinayəti məntiqlə analiz edir, Miss Marpl isə insan təbiətini analiz edir.

Agatha Christie 66 detektiv romanı və çoxsaylı hekayələr yazıb. Ən məşhur əsərləri arasında bunları qeyd etmək olar:

- “Şərq ekspressində qətl”

- Murder on the Orient Express

Puaronun iştirak etdiyi ən məşhur əsərlərdən biridir. Qarlı bir gecədə qatarda törədilən qətl və qatardakı bütün sərnişinlərin şübhəli vəziyyətə düşməsi əsərin əsasını təşkil edir.

Xanım müəllif 12 yanvar 1976-cı ildə vəfat edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)