İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Aleksandr Kuprin rus ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri, realist yazıçı, jurnalist və hərbi mövzulu əsərləri ilə tanınan müəllifdir. Bir də hekayələri ilə məşhurdur. Dünya ədəbiyyatında rus yazıçılar Kuprin və Buninin hekayələrinə böyük dəyər verilir.
Onun yaradıcılığında sevgi, insan ləyaqəti, yoxsulluq, sosial ədalətsizlik, hərbçilərin həyatı, mənəvi seçim və insanın daxili dünyası mühüm yer tutur. Kuprinin əsərləri xüsusilə insan xarakterini canlı və psixoloji cəhətdən inandırıcı şəkildə təsvir etməsi ilə seçilib.
Aleksandr İvanoviç Kuprin 7 sentyabr 1870-ci ildə Penza quberniyasının Narovçat şəhərində anadan olub. Atası İvan Kuprin dövlət qulluqçusu idi və Aleksandrın uşaqlıq illərində vəfat edib. Anası Lyubov Alekseyevna Kuprina tatar əsilli knyaz nəslindən gəlirdi. Atasının ölümündən sonra ailə maddi çətinliklərlə üzləşib. Kuprin uşaqlıq və yeniyetməlik illərinin böyük hissəsini Moskva ilə bağlı keçirib.
O, əvvəlcə yetimlər üçün nəzərdə tutulmuş məktəbdə, daha sonra Aleksandrov Hərbi Məktəbində təhsil alıb. Gəncliyində hərbi xidmətə daxil olması onun sonrakı yaradıcılığına ciddi təsir göstərib. Orduda keçirdiyi illər ona müxtəlif xarakterli insanları yaxından müşahidə etmək imkanı verib. Kuprinin ilk ədəbi əsərləri 1880-ci illərin sonlarında meydana çıxmağa başlayıb. İlk yazıları arasında hekayələr, publisistik məqalələr və oçerklər vardı.
O, jurnalist kimi də fəaliyyət göstərir, müxtəlif şəhərlərə gedir, fəhlələrin, hərbçilərin, yoxsulların, sənət adamlarının və müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanların həyatını müşahidə edib. Bu təcrübələr sonradan onun bədii dünyasının əsasını təşkil edib. Kuprinin ən məşhur romanlarından biri “Duel”dir. Əsər 1905-ci ildə nəşr olunub.
Romanda Rusiya ordusunun mühiti, zabitlərin gündəlik həyatı, hərbi intizam, mənəvi böhran və insanın öz daxilində apardığı mübarizə təsvir edilir. Kuprin burada ordunu yalnız hərbi qurum kimi göstərmir. O, insanın sistem daxilində necə dəyişdiyini və bəzən şəxsiyyətini necə itirdiyini araşdırır. Əsərin baş qəhrəmanı Georgi Romaşovdur. Romashov idealist, həssas və düşüncəli gənc zabitdir. Onun ətrafındakı kobudluq və mənəvi boşluqla toqquşması əsərin əsas konfliktlərindən biridir.
Kuprinin ən romantik əsərlərindən biri “Olesya” povestidir. Əsərdə şəhər mədəniyyətindən uzaqda yaşayan, təbiətlə sıx bağlı olan Olesya adlı gənc qadının obrazı yaradılır. Olesya sadəcə sevgi hekayəsinin qəhrəmanı deyil. O, azadlığın, təbiiliyin və cəmiyyətin qəbul etdiyi normalardan kənarda yaşayan insanın simvoluna çevrilib. Əsərdə məhəbbət və cəmiyyət, təbiət və sivilizasiya, azadlıq və sosial normalar qarşılaşdırılıb.
Qranat bilərzik Kuprinin ən məşhur əsərlərindən biridir.
Əsərin mərkəzində qarşılıqsız və fədakar məhəbbət dayanıb. Georgi Jełtkov adlı sadə məmur uzun illər Vera Şeina adlı qadını sevib. Bu sevgi qarşılıq gözləmir. Jełtkov üçün məhəbbət həyatının ən yüksək mənasına çevrilib. Kuprin burada sevginin insan həyatında nə qədər böyük mənəvi gücə çevrilə biləcəyini göstərib.
Əsərdəki sevgi adi romantik münasibətdən daha çox fədakarlıq və mənəvi saflıq kimi təqdim edilir. “Qranat bilərzik” Kuprinin ən çox oxunan və ekranlaşdırılan əsərlərindən biridir. Kuprinin daha yumşaq və emosional əsərlərindən biri “Fil” hekayəsidir. Hekayədə xəstə bir uşağın vəziyyəti və onun sağalmasına kömək etmək üçün göstərilən səy təsvir edilir. Əsər uşağın daxili dünyasını, valideyn sevgisini və ümidin insan həyatındakı gücünü göstərib.
Aleksandr Kuprin Anton Çexov, İvan Bunin və Maksim Qorki kimi XX əsrin əvvəllərində rus realist nəsrinin inkişafında mühüm rol oynamış yazıçılardan hesab olunur. Onun gücü böyük fəlsəfi sistemlər qurmaqdan daha çox adi insanın həyatındakı böyük faciəni, sevgini və mənəvi mübarizəni görməkdə idi.
Kuprin üçün insanın sosial mövqeyindən çox onun ürəyi, xarakteri və mənəvi dünyası əhəmiyyətli idi. Məhz buna görə onun əsərləri yüz ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq oxucu üçün emosional təsirini qoruyur. Ən məşhur əsərləri: “Duel”, “Olesya”, “Qranat bilərzik”, “Çuxur”, “Moloç”, “Fil”, “Ağ pudel” və başqalarıdır.
Sovet rejimi, Stalin repressiyası Kuprini də çox incidib, yazıçı çox haqsızlıqlarla üzləşib. O, 25 avqust 1938-ci ildə vəfat edib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.09.2026)
